यामुन
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
यामुनम्, क्ली, (यमुनायां भवम् । यमुना + अण् । यमुनाया इदमित्यण् वा ।) श्रोतोऽञ्जनम् । इत्य- मरः । २ । ९ । १०० ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “अञ्जनं यामुनञ्चापि कापोताञ्जनमित्यपि । तत्तु श्रोतोऽञ्जनं कृष्णं सौवीरं श्वेतमीरितम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पुं, जनपदभेदः । यथा, भागवते । १ । १० । ३४ । “कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् स यामुनान् । ब्रह्मावर्त्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥” पर्व्वतविशेषः । यथा, रामायणे । ४ । ४० । २१ । “कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनञ्च महा- गिरिम् ।” तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८४ । ४१ । “यमुनाप्रभवं गत्वा समुपस्पृश्य यामुनम् । अश्वमेधफलं लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते ॥”) यमुनासम्बन्धिनि, त्रि । (यथा, प्रायश्चित्ततत्त्वे । “त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिस्त्वथ यामुनम् । नार्म्मदं दशभिर्मासैर्गाङ्गं वर्षेण जीर्य्यति ॥”)
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
यामुन नपुं।
सौवीराञ्जनम्
समानार्थक:स्रोतोञ्जन,सौवीर,कापोताञ्जन,यामुन
2।9।100।2।4
गवलं माहिषं शृङ्गमभ्रकं गिरिजामले। स्रोतोञ्जनं तु सौवीरं कापोताञ्जनयामुने॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, मूलकम्
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
यामुन¦ mfn. (-नः-नी-नं) Relating to the Yamuna4 river. n. (-नं) Antimony, or rather the sulphuret of antimony, generally used as an appli- cation to darken the eyelashes, and strengthen the eyes. E. यमुना the Jamuna4 river, and अण् aff.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
यामुन [yāmuna], a. (-नी f.) [यमुना-अण्] Belonging to or coming from, or growing in, the Yamunā गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः K. P.1. -नम् A kind of collyrium; यक्षुष्यं यामुनं पुनः Śiva. B.3.18; also यामुनेयम्.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
यामुन mfn. (fr. यमुना)belonging or relating to the river यमुना(commonly called Jumna) , coming from it , growing in it etc. MBh. Hariv. R.
यामुन m. a metron. Pa1n2. 4-1 , 113 Sch.
यामुन m. N. of a mountain MBh. R.
यामुन m. of an author (also called यामुना-चार्यand र्य-स्वामिन्) Cat.
यामुन m. pl. N. of a people MBh. Var. Pur.
यामुन n. ( scil. आञ्जन)antimony , collyrium AV.
यामुन n. N. of a तीर्थMBh.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Yāmuna^1 : (giri, adrī, parvata) m.: Name of a mountain related to the river Yamunā.
A. Location: In the Madhyadeśa; a big settlement of Brāhmaṇas, known as Parṇaśālā, was situated at the foot of the Yāmuna mountain and between the rivers Gaṅgā and Yamunā (madhyadeśe mahān grāmo brāhmaṇānām…/gaṅgāyamunayor madhye yāmunasya girer adhaḥ//parṇaśāleti vikhyātaḥ) 13. 67. 3-4; located at some distance from Hāstinapura (yāmunaś caiva parvataḥ) 5. 19. 28, 30; a place called Viśākhayūpa was on this mountain (tasmin girau) 3. 174. 16.
B. Description: King of mountains (adrirāja), full of streams (prasravaṇopapanna), its pale red peaks covered with snow (himottarīyāruṇapāṇḍusānu) 3. 174. 16.
C. Characteristics: Characterized by a big forest full of boats, various animals and birds and which looked like the forest of Citraratha (varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṁ mahad vanaṁ caitrarathaprakāśam) 3. 174. 17; (tasmād vanāt caitrarathaprakāśāt) 3. 174. 20.
D. Epic events:
(1) The Pāṇḍavas, after they met Arjuna, descended from the Himavant and stayed at Viśhākhayūpa on the Yāmuna mountain for a year (the twelfth year) 3. 174. 15-16, 20;
(2) The army of the Kauravas, gathered for the war, spread on a wide region extending up to the Yāmuna mountain as it did not have enough space in Hāstinapura (yāmunaś caiva parvataḥ/ eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ…/babhūva kauraveyāṇāṁ balena susamākulaḥ//) 5. 19. 28, 30-31.
_______________________________
*2nd word in right half of page p430_mci (+offset) in original book.
previous page p429_mci .......... next page p431_mci
yāmuna^2 : nt.: Name of a tīrtha.
Located at the source of the river Yamunā; by bathing there one gets the fruit of a horse sacrifice and is glorified in heaven (yamunāprabhavaṁ gatvā upaspṛśya ca yāmune/aśvamedhaphalaṁ labdhvā svargaloke mahīyate//) 3. 82. 39. [See Plakṣāvataraṇa ]
_______________________________
*1st word in left half of page p431_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Yāmuna^1 : (giri, adrī, parvata) m.: Name of a mountain related to the river Yamunā.
A. Location: In the Madhyadeśa; a big settlement of Brāhmaṇas, known as Parṇaśālā, was situated at the foot of the Yāmuna mountain and between the rivers Gaṅgā and Yamunā (madhyadeśe mahān grāmo brāhmaṇānām…/gaṅgāyamunayor madhye yāmunasya girer adhaḥ//parṇaśāleti vikhyātaḥ) 13. 67. 3-4; located at some distance from Hāstinapura (yāmunaś caiva parvataḥ) 5. 19. 28, 30; a place called Viśākhayūpa was on this mountain (tasmin girau) 3. 174. 16.
B. Description: King of mountains (adrirāja), full of streams (prasravaṇopapanna), its pale red peaks covered with snow (himottarīyāruṇapāṇḍusānu) 3. 174. 16.
C. Characteristics: Characterized by a big forest full of boats, various animals and birds and which looked like the forest of Citraratha (varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṁ mahad vanaṁ caitrarathaprakāśam) 3. 174. 17; (tasmād vanāt caitrarathaprakāśāt) 3. 174. 20.
D. Epic events:
(1) The Pāṇḍavas, after they met Arjuna, descended from the Himavant and stayed at Viśhākhayūpa on the Yāmuna mountain for a year (the twelfth year) 3. 174. 15-16, 20;
(2) The army of the Kauravas, gathered for the war, spread on a wide region extending up to the Yāmuna mountain as it did not have enough space in Hāstinapura (yāmunaś caiva parvataḥ/ eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ…/babhūva kauraveyāṇāṁ balena susamākulaḥ//) 5. 19. 28, 30-31.
_______________________________
*2nd word in right half of page p430_mci (+offset) in original book.
previous page p429_mci .......... next page p431_mci
yāmuna^2 : nt.: Name of a tīrtha.
Located at the source of the river Yamunā; by bathing there one gets the fruit of a horse sacrifice and is glorified in heaven (yamunāprabhavaṁ gatvā upaspṛśya ca yāmune/aśvamedhaphalaṁ labdhvā svargaloke mahīyate//) 3. 82. 39. [See Plakṣāvataraṇa ]
_______________________________
*1st word in left half of page p431_mci (+offset) in original book.