वर्त्तमान

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

वर्त्तमानः, पुं, (वर्त्तते इति । वृत् + शानच् । मुक् ।) प्रयोगाधिकरणीभूतकालः । इति नैयायिकाः ॥ तत्कालवृत्ते, त्रि । तयोः पर्य्यायौ । अद्यतनः २ अधुनातनः ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ वैया- करणमते तु । आरब्घापरिसमाप्तिर्व्वर्त्तमानः कालः । यथा । महाभारतं पठति । स तु चतुर्विधः । यथा, -- “प्रवृत्तोपरतश्चैव वृत्ताविरत एव च । नित्यप्रवृत्तः सामीप्यो वर्त्तमानश्चतुर्विधः ॥” क्रमेणोदाहरणानि । मांसं न खादति आदौ प्रवृत्तं मांसभोजनं निवर्त्तयति इत्यर्थः । इह कुमाराः क्रीडन्ति तदानीन्तनक्रीडनाभावेऽपि पूर्ब्बक्रीडानां बुद्धौ वर्त्तमानत्वात् । पर्व्वता- स्तिष्ठन्ति नित्यप्रवृत्तत्वात् । किञ्च पर्व्वतानां स्थितत्वे वर्त्तमानत्वेऽपि मूतभविष्यत्कालाभ्यां सम्बन्धविवक्षया पर्व्वतास्तस्थुः स्थास्यन्ति इत्यपि स्यात् । सामीप्यो द्विविधः । भूतसामीप्यो भविष्यत्- सामीप्यश्च । भूतसामीप्ये यथा । कदा आगतो- ऽसि इति प्रश्ने अध्वस्वेदादेर्व्वर्त्तमानत्वात् एषो- ऽहमागच्छामि इति आगतोऽपि वदति । भवि- ष्यत् सामीप्ये यथा । कदा गमिष्यसि इति प्रश्ने एषोऽहं गच्छामि इति गमनक्रियमाणोद्यमो- ऽपि वदति । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

वर्त्तमान¦ पु॰ वृत--शानच्। कालभेदे शब्दप्रयोगाधारे आ-रब्धापरिसमाप्ते

१ काले

२ तत्कालवृत्तौ त्रि॰। ( वर्त्तमानकालश्च चतुर्विधः। यथा
“प्रवृत्तोतरत

१ -श्चैव वृत्ताविरत

२ एव च। नित्यः प्रवृत्तः

३ सामीप्यो

४ वर्त्तमानश्चतुर्विधः। क्रमेणोदाहरणाति। मांसं नखादति आदौ प्रवृत्तं मांसभोजनं निवर्त्तयतीत्यर्थः। इह कुमाराः क्रीडन्ति

२ तदानीन्तमक्रीडनाभावेऽपिपूर्वक्रीडानां बुद्धौ वर्त्तमानत्वात्। पूर्वतास्तिष्ठन्ति

३ नित्यप्रदृत्तत्वात्। किञ्च पर्वतानां स्थितत्वेन वर्त्तमानत्वेऽपिभूतभवविष्यत्कालाभ्यां सम्बन्धविवक्षया पर्वतास्तस्थुःस्थास्यन्ति इत्यपि स्वात्। सामीप्यो

४ द्विविधः। भूतसामीप्यो भविष्यत्सामीप्यश्च यथा कदा आगतोऽसिइतिप्रश्ने अध्वस्वेदादेर्वर्त्तमानत्वात् एषोऽहमागच्छामिइति आगतोऽपि वदति। भविस्यत्सामीप्यो यथा। कदा गमिष्यास इति प्रश्ने एषोऽहं गच्छामि इतिगमने क्रियमाणोद्यमोऽपि वदति” दुर्गादासः।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

वर्त्तमान¦ mfn. (-नः-ना-नं)
1. Being, existing, living, being present.
2. Dwelling or abiding in.
3. Revolving. n. (-नं) (In grammar,) The present tense. E. वृत् to be, शानच् aff.