विपर्य्यय
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
विपर्य्ययः, पुं, (वि + परि + इ + “एरच् ।” इत्यच् ।) व्यतिक्रमः । तत्पर्य्यायः । व्यत्यासः २ विपर्य्यासः ३ व्यत्ययः ४ । इत्यमरः ॥ विपर्य्यायः ५ । इति भरतः ॥ (यथा, भागवते । १० । १ । ५० । “विपर्य्ययो वा किं न स्याद्गतिर्धातुर्दुरत्यया । उपस्थितो निवर्त्तेत निवृत्तः पुनरापतेत् ॥” सांख्यनये विपर्य्ययाः पञ्च । ते च सांख्यकारि- कायां द्रष्टव्याः ॥)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
विपर्य्यय¦ पु॰ वि + परि + इण--अच्। व्यतिक्रमे।
२ अतस्मिं-स्तद्बुद्धौ च। पात॰ उक्ते
३ चित्तवृत्तिभेदे
“विपर्य्ययो मिथ्याज्ञानमतत्प्रतिष्ठम्” पात॰ सू॰। (
“संशयस्यापि विपर्य्यत्वमतद्रूपप्रतिष्ठानत्वात् तस्यतद्धर्मिकभावाभावगोचरतया एकांशे अतद्रूपप्रतिष्ठत्वानपायात्। स कस्मात् न प्रमाणम्?। यतः प्रमाणन बा-ध्यते भूतार्थविषयत्वात् प्रमाणस्य, तत्र प्रमाणेन बाध-नमप्रमाणस्य दृष्ठम्। तद्यथा द्विचन्द्रदर्शनं सद्विषययेणैक-चन्द्रदर्शनेन बाध्यते” भा॰।
“स च पञ्चविधः अविद्या-ऽस्मितारागद्वेशामिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः” पात॰ सू॰। इति पञ्च विपर्य्याया। इत्यादि भा॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
विपर्य्यय¦ m. (-यः)
1. Contrariety, opposition.
2. Reverse in general, and thence applied to that of which reverse is predicated, as misery, calamity, (the reverse of fortune;) error, misapprehension, (the reverse of reason or truth;) inverted order or succession, (the reverse that which is usual or prescribed,) &c.
3. Destruction, annihilation.
4. Perverseness of disposition.
5. Change of purpose or conduct.
6. Enmity, hostility.
7. Absence, non-existence.
8. Exchange, barter. E. वि and परि implying reverse, and इण् to go, aff. अच्; also with घञ् aff. विपर्य्याय m. (-यः) |