वैशाख

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


वैशाखम्, क्ली, (विशाख एव । स्वार्थे अण् ।) धनु- र्व्विदां सं स्थानभेदः । यथा, -- “स्थानान्यालीढवैशाखप्रत्यलीढानि मण्डलम् । समपादञ्च -- ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, हरिवंशे । ११० । ४४ । “वज्रपातनिभं वेगं पातयित्वा ममोपरि । भूयः प्रहर्त्तुकामो मां वैशाखेनास्थितो महीम् ॥” पुरविशेषः । यथा, कथासरित्सागरे । ६७ । ५ । “वै शाखाख्ये पुरे राज्ञः पुत्रावावां द्विमातृकौ ॥”)

वैशाखः, पुं, (विशाखा प्रयोजनमस्य । विशाखा + “विशाखाषाढादिति ।” ५ । १ । ११० । इति अण् ।) मन्थानदण्डः । (यथा, शिशुपाल- वघे । ११ । ८ । “द्रुततरकरदक्षाः क्षिप्तवैशाखशैले ॥” वैशाखी पौर्णमासी अस्मिन् । “सास्मिन् पौर्णमासीति ।” ४ । २ । २१ । इति अण् ।) तदा नियममास्थाय माधवे माधवं भज ॥ राज्यभोगांश्च विपुलान् पुत्त्रमित्रादिसम्पदम् । यदिच्छसि तदा विष्णोः प्रियं माधवमाचर ॥ त्यक्तुमिच्छसि राजेन्द्र जन्ममृत्युजरादिकम् । भयं यदि तदा विष्णोः प्रियं माधवमाचर ॥ यैर्नाचरितो मासो माधवः पापबुद्धिभिः । नरकान्न निवर्त्तन्ते दग्धाः कोपाग्निना हरेः ॥ न वैशाखसमो मासो विशेषः केशवप्रियः । अव्रतेन क्षिपेद्यस्तु तं विद्यान्निकषात्मज ॥ यतिश्च विधवा चैव विशेषेण वनाश्रमी । वैशाखे नरकं याति ह्यकृत्वा नियमं नरः ॥ तस्माद्राजन् प्रयत्नेन कुरु त्वं माधवव्रतम् । यस्याचरणमात्रेण हरिस्तुष्टो भविष्यति ॥ तावद्गर्जन्ति पुण्यानि स्वर्गे मर्त्ये रसातले । यावन्नायाति राजेन्द्र माधवो माधवप्रियः ॥ अणुमात्रन्तु यत्किञ्चिद्यो ददाति च माधवे । काले वा यदि वाकाले कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥ ययोदधीनां राजर्षे ! क्षयो नैवोपपद्यते । तथैव माधवे मासि न क्षयं प्रापपुण्ययोः ॥ नाचारि धर्म्माचरणेन माधवं नाराधितो यैः पुरुषप्रधानः । यैर्न श्रुता भूप कथा मुरारे- स्तेषां वृथा जन्म नराधमानाम् ॥ न पीडयन्ति ग्रहराक्षसा गणा यक्षाः पिशाचोरगभूतदानवाः । यो माधवे मासि नरेन्द्रवर्य्य ध्रुवं मुरारेर्व्रतमाचरन्ति ह ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे वैशाखमाहात्म्यकथने १६८ अध्यायः ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


वैशाख पुं।

वैशाखमासः

समानार्थक:वैशाख,माधव,राध

1।4।16।1।1

वैशाखे माधवो राधो ज्येष्ठे शुक्रः शुचिस्त्वयम्. आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः॥

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, कालः

वैशाख पुं।

मन्थनदण्डः

समानार्थक:वैशाख,मन्थ,मन्थान,मन्था,मन्थदण्डक

2।9।74।1।1

वैशाखमन्थमन्थान मन्थानो मन्थदण्डके। कुठरो दण्डविष्कम्भो मन्थनी गर्गरी समे॥

अवयव : मन्थदण्डदारककाष्ठम्

पदार्थ-विभागः : उपकरणम्,गार्हिकोपकरणम्

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


वैशाख¦ पु॰ विशाखानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी वैशाखी सायत्र मासे पुनः अण्। स्वनामख्याते चैत्रतो द्वितीये

१ चान्द्रमासे

२ गुरुवर्षभेदे च कार्त्तिकशब्दे

१९

४९ पृ॰दृश्यम्। चान्द्रवैशाखलक्षणं तु मेषस्थरव्याव्धशुल्क-प्रतिपदादिदर्शान्तत्रिंशत्तिथित्वम्। मेषस्थरविके

३ सौर-तन्मासे
“तुलामकरमेषेषु प्रातःस्नानं विधीयते। हविष्यं ब्रह्मचर्य्यञ्च महापातकनाशनम्”। तन्मा-सस्य

४ पौर्णमास्यां स्त्री ङीप्। विशाखा प्रयोज-नमस्य अञ्।

५ मन्थानदण्डे पु॰

६ धनुर्द्धराणामवस्था-नभेदे न॰ अमरः।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


वैशाख¦ m. (-खः)
1. The month in which the moon is full near the south- ern scale, (April-May,) the first month in the Hindu calendar.
2. A churning-stick. n. (-खं) A particular attitude in shooting, standing with the feet a span apart. f. (-खी) The day of full-moon in the month of Vaisa4k'ha. E. विशाखा the constellation in which the moon is full in this month, अण् aff.; or विशाखा said to mean here, pervading, revolving, अण् aff.

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


वैशाखः [vaiśākhḥ], 1 N. of the second lunar month (corresponding to April-May).

A churning-stick; द्रुततर- करदक्षाः क्षिप्तवैशाखशैले ... कलशिमुदधिगुर्वी वल्लवा लोडयन्ति Śi.11. 8; कालेन वैशाखधरं विधाय प्रभाकरं बिम्बममन्थि सिन्धुः Rām. ch. 6.39. -खम् A kind of attitude in shooting; see विशाख.-खी The full-moon day in the month of Vaiśākha.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


वैशाख m. (fr. वि-शाखा)one of the 12 months constituting the Hindu lunar year (answering to April-May and in some places , with चैत्र, reckoned as beginning the year) S3Br. La1t2y. MBh. etc.

वैशाख m. a churning-stick S3is3. xi , 8

वैशाख m. the seventh year in the 12 years' cycle of Jupiter VarBr2S.

वैशाख n. a partic. attitude in shooting Hariv.

वैशाख n. N. of a town (also -पुर) Katha1s.

वैशाख mf( ई)n. relating to the month वैशाखS3a1n3khGr2.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=वैशाख&oldid=292318" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः