व्यतिरेक
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतिरेकः, पुं, (वि + अति + रिच + घञ् ।) विना । अभावः । यथा । यद्व्यतिरेकज्ञानं यदुत्पत्ति- प्रतिबन्धकं तत् तन्निश्चयसाध्यम् । इति परा- मर्शग्रन्थः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ३९ । १६६ । “न पतिव्यतिरेकेण सुस्त्रीणामपरा गतिः ॥”) अलङ्कारविशेषः । यथा, -- “व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः । शैला इवोन्नताः सन्तु किन्तु प्रकृतिकोमलाः ॥” इति चन्द्रालोकः ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतिरेक¦ पु॰ वि + अति + रिप--{??}।
१ विशेषेण अतिक्रमे
३ अभावे
४ विने{??}
४०
४ {??}
६ तदसत्त्वे तदसत्त्वरूपेकारणताजाहके पदार्थभेदे{??}ध्यामावव्यापकीभूता-भावप्रतियोगित्वरूपे{??}दे च।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतिरेक¦ m. (-कः)
1. Difference, separateness.
2. A figure in rhetoric, the dissimilitude of things compared in some respects to each other.
3. Exception, exclusion.
4. Excelling.
5. Contrast.
6. A logical discontinuance, opposed to अन्वय, (In Nya4ya Phil.) E. वि and अति before रिच् to unite, aff. घञ् |
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतिरेकः [vyatirēkḥ], 1 Distinction, difference; यथा गन्धस्य भूमश्च न भावो व्यतिरेकतः Bhāg.3.27.18.
Separation from.
Exclusion, exception.
Excellence, surpassing, excelling.
Contrast, dissimilarity.
(In logic) Logical discontinuance (opp. अन्वय q. v.); यत्र साध्या- भावस्तत्र हेत्वभाव इति व्यतिरेकव्याप्तिः (e. g. यत्र वह्निर्नास्ति तत्र धूमो नास्ति is an instance of व्यतिरेकव्याप्तिः).
(In Rhet.) A figure of speech which consists in representing theUpameya as superior to the Upamāna in some particular respects; उपमानाद्यन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः K.P.1. (व्यतिरेकेण means 'except, without'; व्यतिरेके 'on the contrary supposition'.). -Comp. -व्याप्ति see व्यतिरेक (6) above.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतिरेक/ व्य्-अतिरेक m. distinction , difference , separateness , separation , exclusion La1t2y. Ka1v. Pur. etc. ( भावो व्यतिरेक-तस्, a separate or particular existence ; वी-त-व्यतिरेक, not separate or particular ; 708558 केणind. or 708558.1 कात्ind. [or व्यतिरेकibc. ] , with exception of , without)
व्यतिरेक/ व्य्-अतिरेक m. negation Kap.
व्यतिरेक/ व्य्-अतिरेक m. contrariety , contrast to( comp. ) Ka1m. (708560 केind. , on the contrary supposition)
व्यतिरेक/ व्य्-अतिरेक m. logical discontinuance ( opp. to अन्वयSee. ) Bha1sha1p.
व्यतिरेक/ व्य्-अतिरेक m. (in rhet. )a partic. figure of speech (the contrasting of things compared in some respects with each other) Ka1vya7d. Sa1h. etc. ; N. of wk.