व्यतीपात
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतीपातः, पुं, (वि + अति + पत + घञ् । “उप- सर्गस्य घञीति ।” ६ । ३ । १२२ । इति उप- सर्गस्य दीर्घः ।) महोत्पातः । अपयानम् । इति मेदिनी ॥ विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्त- र्गतसप्तदशयोगः । तत्र सर्व्वकर्म्मवर्जनं यथा, -- “निरंशं दिवसं विष्टिं व्यतीपातञ्च वैधृतिम् । केन्द्रं वापि शुभैर्हीनं पापाहमपि वर्जयेत् ॥ परिघस्य त्यजेदर्द्धं शुभकर्म्म ततः परम् । गण्डव्याघातयोः षट् च नव हर्षणवज्रयोः । वैधृतिव्यतिपातौ च समस्तौ परिवर्जयेत् ॥” * ॥ अस्य प्रतिप्रसवमाह भीमपराक्रमे । “न विष्कम्भो नवा गण्डो न व्यतीपातवधृती । चन्द्रताराबले प्राप्ते दोषा गच्छन्त्यसंमुखाः ॥ नवम्यङ्गारको विष्टिः शनैश्चरदिनं तथा । व्यतीपातो न दूष्येच्च यस्यार्को दक्षिणे स्थितः ॥ यदि विष्टिव्यतीपातौ दिनं वाप्यशुभं भवेत् । हन्यतेऽमृतयोगेन भास्करेण तमो यथा ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “कठोरवाक्यः पिशुनस्वभावो गदातुरो मातृहितो मनुष्यः । परस्य कार्य्ये कृतपक्षपातो यस्य प्रसूतौ व्यतिपातयोगः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ पारिभाषिकयोगविशेषः । यथा, बृहन्मनुः । “श्रवणाश्विधनिष्ठार्द्रानागदैवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥” तत्र गङ्गास्नानफलं यथा । ब्रह्माण्डे । “संक्रान्तिषु व्यतीपाते ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः । पुष्ये स्नात्वा तु जाह्रव्यां कुलकोटीः समुद्धरेत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ (यथा च भागवते । ४ । १२ । ४८ । “दिनक्षये व्यतीपाते संक्रमेऽर्कदिनेऽपि वा । श्रावयेत् श्रद्दधानानां तीर्थपादप्रियाश्रयः ॥”)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतीपात¦ पु॰ वि + अति + पत--घञ् दीर्घः।
१ महोत्पातभेदे
२ अपमाने मेदि॰ विष्कम्भादिषु मध्ये
३ योगभेदे ज्यो॰ त॰
“अवणाश्विधनिष्ठार्द्रानागदैवतमस्तके।{??}द्यमा रविवारेणव्यतीपातः स उच्यते” वृद्धममूक्ते
४ तिथ्यादियोगभेदे चपातशब्दे
४२
९७ पृ॰ दर्शिते{??}र्णसि॰ उक्ते क्रान्तिसा-व्यात्मके यागवियोगरूपे
५ वाह्नभेदे(
“व्यतीपातत्रयं धारं गण्डान्तत्रितय तथा। एतद्भसन्धित्रितयं सवकर्मसु वर्जयेत्” सू॰ सि॰
“व्यतीपा-तानां त्रयं योगवियोगात्मको क्रान्तिलाम्बरूपौ द्वौ व्य-तीपातौ विषुवत्सन्निधौ क्रान्तिसाम्यान्तरेण व्यतीपात-स्तबोरेव भेदः न पृथक्। पश्चा{??}न्तर्गतयोगान्तर्गतव्यतीपातश्चेति त्रयम्” रङ्ग॰। भविष्यपु॰
“चतुर्दश्यांयदा योगो व्यतीपातेन चार्द्रया। तदा पुण्यतमः कालोदेवानामपि दुर्लभः। तदा यः स्नाति गङ्गायां भक्त्या तत्फलमाप्नुयात्। यत्र तत्र विपन्नो हि मङ्गामरणजन्तु सः” प्रा॰ त॰ उक्ते
६ तिथ्यादियोगभेदे।
“निरंशं दिवसं विष्टिं{??}तीपातञ्च वैधृतिम्। केन्द्रं वापि शुभैर्हीनं पापाह-मपि वजयेत्। परिघस्य त्यजेदर्द्धं शुभकर्म ततःपरम्। गण्डव्याघातयोः षट् च नव हषणवज्रयोः। वैधृतिव्यतीपातौ च समस्तं परिवर्जयेत्”। अस्य प्रतिप्रसव-माह भीमपराक्रमे
“न विष्कम्भो न वा गण्डो न व्य-ताषातवैधृती। चन्द्रताराबले प्राप्ते दोषागच्छन्त्यसं-मुखा। नवम्यङ्गारको विष्टिः शनैचरदिनं तथा। व्य-तीपातो{??} दुष्येच्च यस्यार्को दक्षिणे स्थितः। यदिविष्टिव्यतापाता दिन वाप्यशुभं उवेत्। हन्यतेऽमृत-यीगेन भास्करेण तमो यथा” ज्यो॰ त॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतीपात¦ m. (-तः)
1. Great and portentous calamity, or a portent, indi- cating or occasioning it and therefore identified with it, as a comet, an earthquake, &c.
2. Disrespect, contempt.
3. The seventeenth of the astrological Yo4gas.
4. Day of new-moon when it falls on a Sunday, and the moon is in certain mansions, Shra4van4a, &c. E. वि and अति before पत् to fall, &c., aff. घञ् |
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतीपातः [vyatīpātḥ], 1 Total departure, complete deviation.
Any great portentous calamity, or a portent foreboding a great calamity.
Disrespect, contempt.
The seventeenth of the astronomical Yogas.
The day of full-moon (when it falls on a Monday.)
A malignant or evil aspect of the sun and moon (considered to be inauspicious for the performance of any action).
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यतीपात/ व्य्-अती-पात m. = व्य्-अति-पातA1ryabh. (here also = वैधृत) Hcat.
व्यतीपात/ व्य्-अती-पात m. a great calamity or any portent indicating it L.
व्यतीपात/ व्य्-अती-पात m. disrespect , contempt W.
व्यतीपात/ व्य्-अती-पात m. the day of new moon (when it falls on रवि-वारor Sunday , and when the moon is in certain नक्षत्रs) ib.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
--(of full moon) when the sun and moon look at each other; when they stand equally at one point it is व्यतीपात day; it is reckoned to be वषट्क्रियाकाल; फलकम्:F1: Br. II. २८. ४०-44; वा. ५६. ३७-8.फलकम्:/F a युगादि fit for श्राद्ध; फलकम्:F2: M. १७. 3; ८२. २५.फलकम्:/F inauspicious for building houses. फलकम्:F3: Ib. ८३. 7; १४१. ३५; २५३. 7.फलकम्:/F