व्यतीपातः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

व्यतीपातः, पुं, (वि + अति + पत + घञ् । “उप- सर्गस्य घञीति ।” ६ । ३ । १२२ । इति उप- सर्गस्य दीर्घः ।) महोत्पातः । अपयानम् । इति मेदिनी ॥ विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्त- र्गतसप्तदशयोगः । तत्र सर्व्वकर्म्मवर्जनं यथा, -- “निरंशं दिवसं विष्टिं व्यतीपातञ्च वैधृतिम् । केन्द्रं वापि शुभैर्हीनं पापाहमपि वर्जयेत् ॥ परिघस्य त्यजेदर्द्धं शुभकर्म्म ततः परम् । गण्डव्याघातयोः षट् च नव हर्षणवज्रयोः । वैधृतिव्यतिपातौ च समस्तौ परिवर्जयेत् ॥” * ॥ अस्य प्रतिप्रसवमाह भीमपराक्रमे । “न विष्कम्भो नवा गण्डो न व्यतीपातवधृती । चन्द्रताराबले प्राप्ते दोषा गच्छन्त्यसंमुखाः ॥ नवम्यङ्गारको विष्टिः शनैश्चरदिनं तथा । व्यतीपातो न दूष्येच्च यस्यार्को दक्षिणे स्थितः ॥ यदि विष्टिव्यतीपातौ दिनं वाप्यशुभं भवेत् । हन्यतेऽमृतयोगेन भास्करेण तमो यथा ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “कठोरवाक्यः पिशुनस्वभावो गदातुरो मातृहितो मनुष्यः । परस्य कार्य्ये कृतपक्षपातो यस्य प्रसूतौ व्यतिपातयोगः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ पारिभाषिकयोगविशेषः । यथा, बृहन्मनुः । “श्रवणाश्विधनिष्ठार्द्रानागदैवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥” तत्र गङ्गास्नानफलं यथा । ब्रह्माण्डे । “संक्रान्तिषु व्यतीपाते ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः । पुष्ये स्नात्वा तु जाह्रव्यां कुलकोटीः समुद्धरेत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ (यथा च भागवते । ४ । १२ । ४८ । “दिनक्षये व्यतीपाते संक्रमेऽर्कदिनेऽपि वा । श्रावयेत् श्रद्दधानानां तीर्थपादप्रियाश्रयः ॥”)

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

व्यतीपातः [vyatīpātḥ], 1 Total departure, complete deviation.

Any great portentous calamity, or a portent foreboding a great calamity.

Disrespect, contempt.

The seventeenth of the astronomical Yogas.

The day of full-moon (when it falls on a Monday.)

A malignant or evil aspect of the sun and moon (considered to be inauspicious for the performance of any action).