व्यवहारमातृका
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यवहारमातृका, (व्यवहारस्य मातृकेव ।) व्यव- हारोपयोगिक्रिया । तद्यथा । व्यवहार- दर्शनम् १ व्यवहारलक्षणम् २ सभासदः ३ प्राड्विवाकादिः ४ व्यवहारविषयः ५ राज्ञः कार्य्यानुत्पादकत्वम् ६ कार्य्यार्थिनि प्रश्नः ७ आह्वानानाह्वाने ८ आसेधः ९ प्रत्यर्थिन्यागते लेख्यादिकर्त्तव्यता १० पश्चविधो हीनः ११ कीदृशं लेख्यं १२ पक्षाभाषाः १३ अना- देयाः १४ आदेयः १५ नियुक्तजयपराजये वादिजयपराजयौ १६ शोधितलेख्यनिवेशनम् १७ उत्तरावधिशोधनम् १८ शोधिते पत्रारूढे उत्तरकर्त्तव्यम् १९ उत्तरलक्षणम् २० सत्यो- त्तरलक्षणम् २१ मिथ्योत्तरलक्षणम् २२ प्रत्यवस्कन्दनोत्तरम् २३ प्राङ्न्यायोत्तरम् २४ उत्तराभासः २५ सङ्करानुत्तरम् २६ प्रत्यर्थि- क्रियानिर्द्देशः २७ उत्तरे पत्रेऽभिनिवेशिते साधननिर्द्देशः २८ तत्सिद्धौ सिद्धिः २९ चतुष्पादव्यवहारः ३० । इति मिताक्षरायां व्यवहारमातृका ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यवहारमातृका¦ स्त्री व्यवहारस्य विवादनिर्णयस्य मातेवपोषकत्वात् परिच्छेदकत्वाद्वा इवार्थे कन्। व्यवहार-निर्णयार्थं प्राड्विवाकादिकार्य्ये क्रियासमुदाये
“व्यवहारान्नृपः पश्येत्” इत्युक्तो व्यवहारः सोऽय-मित्थं चतुष्याच्चतुरंशकल्पनया विवादेषु ऋणादानादि-षूपदर्शितो वर्णितः
“तत्र प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यम्” इतिभाषापादः प्रथमः।
“श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यम्” इत्युत्तर-पादो द्वितीयः।
“ततोऽर्थो लेखयेत्सद्य” इति क्रि-यापादस्तृतीयः।
“तत्सिद्धौ सिद्धिमाप्नोति” इति सा-ध्यसिद्धिपादश्चतुर्थः। यथोक्तम्
“परस्परं मनुष्याणांस्वार्थविप्रतिपत्तिषु। वाक्यान्न्यायाद्व्यवस्थानं व्यवहारउदाहृतः। भाषोत्तरक्रियासाध्यसिद्धिभिः क्रमवृत्तिभिः। आक्षिप्तश्चतुरंशस्तु चतुष्पादभिधीयत” इति। सम्प्रतिप्रत्युत्तरे तु साधनानिर्देशाद्भाषार्थस्यासाध्यत्वाच्च न साध्यसिद्धिलक्षणः पादोऽस्तीति द्विपात्त्वमेव। उत्तराभिधाना-नन्तरं सभ्यानामर्थिप्रत्यर्थिनोः कस्य क्रिया स्यादिति परा-मर्शलक्षणस्य प्रत्याकलितस्य योगीश्वरेण व्यवहारपादत्वे-नानभिधानात् व्यवहर्तृसम्बन्धाभावाच्च न व्यवहारपाद-त्वमिति स्थितम् इति व्यवहारमातृका। एवं सर्वव्य-व{??}रोपयोगिनीं व्यवहारमातृकामभिधायाधुना क्वचितचवहारविशेषे{??}कञ्चिद्विशेषं दर्शयितुमाह” मिता॰। [Page4985-b+ 38]
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यवहारमातृका¦ f. (-का) Legal procedure or process in general, simple judicature, law as in all ordinary cases administered. E. व्यवहार legal contest, मातृका mother.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यवहारमातृका/ व्य्-अवहार--मातृका f. the material or matter of ordinary judicature , legal process in general , any act or subject relating to the formation of legal courts or the administration of justice (arranged under thirty heads in the beginning of the second book or व्यवहाराध्यायof the मिताक्षराe.g. 1. व्यवहार-दर्शननि, 2. व्यवहार-लक्षणम्, 3. सभा-सदः, 4. प्राड्-विवाका-दिः, 5. व्यवहार-विषयह्, 6. राज्ञः कार्या-नुत्पादकत्वम्, 7. कार्या-र्थिनि प्रश्नः, 8. आह्वाना-नाह्वा-ने, 9. आसेधह्, 10. प्रत्यर्थिन्य् आगतेलेख्या-दि-कर्तव्यता, 11. पञ्च-विधो हीनः, 12. कीदृशं लेख्यम्, 13. पक्षा-भासाः, 14. अनदेयाः, 15. आदेयः, and fifteen others) MW.
व्यवहारमातृका/ व्य्-अवहार--मातृका f. N. of wk. on धर्म(also called न्याय-म्)by जीमूत-वाहन.