व्यवहारविषय

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

व्यवहारविषयः, पुं, (व्यवहारस्य विषयः ।) व्यव- हारपदम् । तत्तु अष्टादशविधम् । यथा । ऋणादानम् १ निक्षेपः २ अस्वामिविक्रयः ३ स्वम्भूयसमुत्थानम् ४ दत्तस्यानपकर्म्म ५ वेतना- दानम् ६ संविदो व्यतिक्रमः ७ क्रयविक्रयानु- शयः ८ स्वामिपालयोर्विवादः ९ सीमाविवाद- धर्म्मः १० वाक्पारुष्यम् ११ दण्डपारुष्यम् १२ स्तेयम् १३ साहसम् १४ स्त्रीसंग्रहणम् १५ स्त्रीपुंधर्म्मः १६ विभागः १७ द्यूतम् १८ । इति मानवे ८ अध्यायः ॥

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

व्यवहारविषय¦ mn. (-यः-यं) A title of jurisprudence, an act which may become the object of dispute amongst men, and should therefore be regulated by law; according to MANU, there are eighteen heads, but these are the principal only, and many things not comprised under them may still be actionable; the eighteen are:--
1. ऋणादानं debt;
2. निक्षेपः deposit;
3. अस्वामिविक्रयः sale without ownarship;
4. सम्भूयसमुत्थानं concerns amongst partners;
5. दत्तस्यानपकर्म्म subtrac- tion of what has been given;
6. वेतनादानं non-payment of wages;
7. सम्बिद्व्यतिक्रमः non-performance of agreement;
8. क्रयविक्रयानुशयः [Page697-a+ 60] rescission of sale and purchase;
9. स्वामिपालयोर्विवादः disputes between master and servant;
10. सीमाविवादः disputes about bound aries;
11. वाक्पारुष्यं defamation, abuse;
12. दण्डपारुष्यं assault;
13. स्तेयं theft, larceny;
14. साहसं robbery, and other violence;
15. स्त्रीसंग्रहणं adultery;
16. स्त्रीपुंधर्म्मः duties of man and wife;
17. विभागः portioning of property, inheritance;
18. द्यूतं gambling of any kind as fighting animals, laying wagers, &c. E. व्यवहार legal process, and विषय object.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

व्यवहारविषय/ व्य्-अवहार--विषय m. a subject or title of legal procedure , any act or matter which may become the subject of legal proceedings (according to Mn. viii , 4-7 eighteen in number , viz. ऋणा-दानम्, निक्षेपः, अस्वामि-विक्रयः, सम्भूय-समुत्थानम्, दत्तस्या-नपकर्म, वेतना-दानम्, संविद्-व्यतिक्रमः, क्रय-विक्रया-नुशयः, स्वामि-पालयोर् विवादः, सीमा-विवादः, वाक्-पारुष्यम्, दण्ड-पारुष्यम्, स्तेयम्, साहसम्, स्त्री-संग्रहणम्, स्त्रीपुं-धर्मः, विभागः, द्यूतम्, आह्वयः, qq.vv.)