व्यायोग
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यायोगः, पुं, (वि + आ + युज + घञ् ।) दश- विधरूपकान्तर्गतरूपकविशेषः । यथा, -- “स्यान्नाटकं प्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः । व्यायोगः समवाकारो विथ्यङ्केहामृगा इति ॥ अभिनेयप्रकाराः स्युर्भाषाः षट् संस्कृतादिकाः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (तल्लक्षण यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ५१४ । “ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः स्वल्पस्त्रीजनसंयुतः । हीनो गर्भविमर्षाभ्यां नरैर्ब्बहुभिराश्रितः ॥ एकाङ्कश्च भवेदस्त्रीनिमित्तसमरोदयः । कौशिकीवृत्तिरहितः प्रख्यातस्तत्र नायकः ॥ राजर्षिरथ दिव्यो वा भवेद्धीरोद्धतश्च सः । हास्यशृङ्गारशान्तेभ्य इतरेऽत्राङ्गिनो रसाः ॥”)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यायोग¦ पु॰ वि + आ + युज--घञ्। दृश्यकाव्यभेदे सा॰ द॰ तल्ल-क्षणमुक्तं यथा
“ख्यातेतिवृत्तोव्यायोगः स्वल्पस्त्रो-जनसंयुतः। हीनोगर्भविमर्षाभ्यां नरैर्बहुभिराश्रितः। एकाङ्कश्च भवेदस्त्रीनिमित्तसमरोदयः। कौशिकीवृत्ति-रहितः प्रख्यातस्तत्र नायकः। राजर्षिरथवा दिव्यो भ-वेद्धोरोद्धतश्च सः। हास्यशृङ्गारशान्तेभ्य इतरेऽत्राङ्गिनो-रसाः” यथा सौगन्धिकाहरणधनञ्जयविजयादि”।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यायोग¦ m. (-गः) A kind of dramatic exhibition or composition in one act, the subject of which is some contest or war of a heroic kind, and of which woman is not the cause. E. वि and आङ् before युज् to unite, aff. घञ्; in which the valiant are associated.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यायोगः [vyāyōgḥ], A kind of dramatic composition in one act; it is thus described by S. D.: ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः स्वल्प- स्त्रीजनसंयुतः । हीनो गर्भविमर्षाभ्यां नरैर्बहुभिराश्रितः । एकाङ्कश्च भवेद- स्त्रीनिमित्तसमरोदयः । कैशिकीवृत्तिरहितः प्रख्यातस्तत्र नायकः । राज- र्षिरथ दिव्यो वा भवेद्धीरोद्धतश्च सः । हास्यशृङ्गारशान्तेभ्य इतरे$त्राङ्गिनो रसाः ॥ 514; cf. मध्यमव्यायोग of Bhāsa.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्यायोग/ व्य्-आयोग m. a kind of dramatic representation or composition in one act (belonging to the प्रकरणclass , and describing some military or heroic exploit from which the sentiment of love is excluded) Bhar. Das3ar. etc.