व्यायोगः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

व्यायोगः, पुं, (वि + आ + युज + घञ् ।) दश- विधरूपकान्तर्गतरूपकविशेषः । यथा, -- “स्यान्नाटकं प्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः । व्यायोगः समवाकारो विथ्यङ्केहामृगा इति ॥ अभिनेयप्रकाराः स्युर्भाषाः षट् संस्कृतादिकाः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (तल्लक्षण यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ५१४ । “ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः स्वल्पस्त्रीजनसंयुतः । हीनो गर्भविमर्षाभ्यां नरैर्ब्बहुभिराश्रितः ॥ एकाङ्कश्च भवेदस्त्रीनिमित्तसमरोदयः । कौशिकीवृत्तिरहितः प्रख्यातस्तत्र नायकः ॥ राजर्षिरथ दिव्यो वा भवेद्धीरोद्धतश्च सः । हास्यशृङ्गारशान्तेभ्य इतरेऽत्राङ्गिनो रसाः ॥”)

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

व्यायोगः [vyāyōgḥ], A kind of dramatic composition in one act; it is thus described by S. D.: ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः स्वल्प- स्त्रीजनसंयुतः । हीनो गर्भविमर्षाभ्यां नरैर्बहुभिराश्रितः । एकाङ्कश्च भवेद- स्त्रीनिमित्तसमरोदयः । कैशिकीवृत्तिरहितः प्रख्यातस्तत्र नायकः । राज- र्षिरथ दिव्यो वा भवेद्धीरोद्धतश्च सः । हास्यशृङ्गारशान्तेभ्य इतरे$त्राङ्गिनो रसाः ॥ 514; cf. मध्यमव्यायोग of Bhāsa.