व्रात्यस्तोम
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्रात्यस्तोमः, पुं, यज्ञविशेषः । यथा, -- “सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमादृते क्रतोः ॥ इति गारुडे ९४ अध्याये ॥ तथा, याज्ञवल्क्ये । १ । ३८ ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्रात्यस्तोम¦ पु॰ व्रात्ययोग्यः स्तोमः। यज्ञभेदे
“स चयज्ञश्चतुर्विधः” कात्या॰ श्रौ॰
२२ ।
४ ।
१ सूत्रादौ दर्शितोयथा
“व्रात्यस्तोमाश्चत्वारः” सू॰
“व्रात्यस्तोमसंज्ञकाश्चत्वारः क्र-तवो भवन्ति व्रात्याः प्रसिद्धा एव त्रिपुरुषं पतितसावि-त्रीकाः। प्रायश्चित्तार्थत्वाच्च लौकिकेऽग्नौ भवन्ति न ह्ये-तैराधानं प्रयुज्यते अतदङ्गत्वात् तदुक्तमाचार्य्येण स्थप-[Page5071-b+ 38] तीष्टिं प्रकृत्य लौकिक इति।
“द्वितीय उक्थ्यः” सू॰
“व्रात्यगणस्य ये सम्पादयेयुस्ते प्रथमेन यजेरन्” सू॰सम्पादनं च गायननर्तकादीनाम् तेषां प्रथमेऽधिकारः। ये व्रात्या नृत्यगीतवाद्यशस्त्रधारणादौ स्वयं प्रवीणाःसन्त उपदेष्टारो भूत्वा स्वां विद्यां व्रात्यसभूहस्य सम्बा-दयेयुः शिक्षेयुः पाठयेयुः ते प्रथमेन यजेरन्।
“द्वितो-येन निन्दिता नृशंसाः” सू॰। नृशंसत्वेन ये निन्दिता-स्तेषां द्वितीयेऽधिकारः” सं॰। ये नृशंसा निन्दितानृभि-र्मनुष्यैरभिशंसनेन पापाध्यारोपणेन निन्दिताः गर्हिताःज्ञातिभिर्वहिष्फृताः ते द्वितीयेन यजेरन्” कर्कः
“तृतीयेनकनिष्ठाः” सू॰ कनिष्ठाः लघवः।
“ज्येष्ठाश्चतुर्थेन” सू॰ अधिक्रियन्ते। ज्येष्ठशब्दार्थमाह
“अपेतप्रक्षननास्थ-विरास्तदाख्यास्तेषां ये नृशंसतमः स्याद्द्रव्यवत्तमो वा-नूचानतमो वा तस्य गार्हपत्ये दीक्षेरन्” सू॰।
“स गृह-पतिः कर्त्तव्यः” सं॰। अपगतप्रजनेन्द्रियसामर्थ्या यौवना-पगमे। निर्वीर्य्यप्रजनाः स्थविरा वृद्धास्तदाख्याः। नृशंस-तमः अत्यन्तं क्रूरकर्मा” भा॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्रात्यस्तोम¦ m. (-मः) A particular sacrifice performed to recover the rights forfeited by an improper delay of the ceremony of investiture. E. व्रात्य one not invested, &c., स्तोम a sacrifice.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्रात्यस्तोम/ व्रात्य--स्तोम m. N. of partic. एका-हs S3rS. Gaut. Vas.
व्रात्यस्तोम/ व्रात्य--स्तोम m. (with क्रतु)a partic. sacrifice (performed to recover the rights forfeited by a delay of the संस्कारs) Ya1jn5. i , 38.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
व्रात्यस्तोम पु.
एक दिन में समाप्य एक विशिष्ट सोम-याग का नाम, इनकी संख्या चार है; व्रात्य की प्रशस्ति में जाति- बहिष्कृत के पुनः स्वीकरण का एक कृत्य, इसका अनुष्ठान व्रात्यों द्वारा किया जाता है ताकि वे अपने व्रात्यत्व का परित्याग कर सामाजिक रूप से अर्ह (या स्वीकार्य) हो सकें, का.श्रौ.सू. 22.4.28 (व्रात्यस्तोमेनेष्ट्वा व्रात्य- भावाद्विरमेयुः); यह वैदिक कर्मकाण्ड में धर्मान्तरण का ज्वलन्त उदाहरण है। व्रात्य लोग जातिच्युत थे क्योंकि वे अपनी जाति (वर्ण) अथवा सामाजिक वर्ग के लिए विहित कर्तव्यों का निर्वाह नहीं करते थे, पञ्च.ब्रा. 17.1.1-2, 9; का.श्रौ.सू. 22.4.1-28, बौ.श्रौ.सू. 18.24-26; द्रष्टव्य - श्रौ.को. (सं.) II.682।