शिरोरोग

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिरोरोगः, पुं, (शिरसो रोमः ।) मस्तकपीडा । यथा, -- अथ शिरोरोगाधिकारः । अत्र शिरोरोगस्य निदानं सख्याञ्चाह । “शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः । सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण कृमिभिस्तथा ॥ सूर्य्यावर्त्तानन्तवातशंखकार्द्धावभेदकाः । एकादशविधस्यास्य लक्षणानि प्रचक्षते ॥” शिरोरोगा अत्र शिरोरोगः शूलरूपा रुगभि- धीयते । वातपित्तकफैस्त्रिभिः । ननु वातपित्त- कफैरित्युक्ते तत्त्रित्वबोधात् । किमर्थं त्रिभि- रिति पदम् । वातपित्तकफानां पृथक्कार- णत्वबोधनार्थम् । तर्हि सर्व एव शिरोरोगाः सन्निपातसमुद्भवा इति कथम् । तदा वातादय उल्वणतया पृथक्कारणानि बोद्धव्यानि । क्षयेण रसादिक्षयेण ॥ * ॥ वातिकस्य लक्षणमाह । “यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन ॥” भवेदिति विशेषः । अनिमित्तं अतर्कितविप्र- कृष्टनिमित्तम् । निशि चातिमात्रं रात्री शैत्येन रोगाधिक्यात् । प्रतापः स्वेदनम् । शिरोऽभि- तापः शिरःपीडा ॥ * ॥ पैत्तिकमाह । “यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो दह्यति नाक्षिनाशम् । शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोऽभितापः स तु पित्तकोपात् ॥ दह्यतीत्यार्षत्वात् ॥ * ॥ श्लैष्मिकमाह । “शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमञ्च । सूनाक्षिनासावदनञ्च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ॥” कफोपदिग्धं अन्तःकफलिप्तम् । प्रतिष्टब्धं स्तब्ध- शिरम् ॥ * ॥ सान्निपातिकमाह । “शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति ॥” * ॥ रक्तजमाह । “रक्तात्मिकः पित्तसमानलिङ्ग- स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ॥” पैत्तिकाद्भेदकलिङ्गमाह । शिरःस्पर्शासहत्व- मिति ॥ * ॥ क्षयजमाह । “वसावलासक्षतसम्भवानां शिरोगतानामतिसंक्षयेण । क्षयप्रवृत्तिः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् ॥” क्षतसम्भवं रुधिरम् । कष्टः कृच्छ्रसाध्यः । “श्रमो भ्रमति तुद्येत शिरो विभ्रान्तनेत्रता । मूर्च्छा गात्रावसादश्च शिरोरोगे क्षयात्मिके ॥” कृमिजमाह । “निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं संभक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः । लावनं क्षीरसर्पिर्भ्यां पानञ्च क्षीरसर्पिषोः । क्षीरपिष्टस्तिलैः स्वेदी जीवनीयैश्च शस्यते ॥ भृङ्गराजरसच्छागक्षीरतुल्यार्कतापितः । सूर्य्यावर्त्तं निहन्त्याशु नस्येनैव प्रयोगराट् ॥ * ॥ अर्द्धावभेदके पूर्व्वं स्नेहस्वेदो हि भेषजम् ॥ विरेकः कायशुद्धिश्च धूपस्निग्धोष्णभोजणम् । विडङ्गानि तिलान् कृष्णान् समान् पिष्ट्वा विलेपयेत् ॥ नस्यं वाप्याचरेत्तस्मादर्द्धभेदं व्यपोहति । पिबेत् सशकरं क्षीरं नीरं वा नारिकेलजम् ॥ सुशीतं वापि पानीयं सर्पिर्व्वा नस्ततस्तयोः ॥” नस्ततः नासिकया पिबेदित्यन्वयः । तयोः सूर्य्यावर्त्तार्द्धभेदयोः ॥ * ॥ “अनन्तवाते कर्त्तव्यः सूर्य्यावर्त्तहितो विधिः । शिराव्यधश्च कर्त्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये ॥ आहारश्च प्रदातव्यो वातपित्तविनाशनः । मधुमस्तकसंयावघृतपूपैर्विशेषतः ॥” संयावः पक्वान्नविशेषः । एरकिया इति लोके । स च मधुमस्तकः मघुनोपलिप्तः । घृतपूरो- ऽपूपः । “पथ्याक्षधात्री रजनी गुडूची भूनिम्बनिम्बैः सगुडः कषायः । भ्रूशङ्खकर्णाक्षिशिरोऽर्द्धशूलं निहन्ति नासानिहितः क्षणेन ॥” इति पथ्यादिक्वाथः ॥ * ॥ “दार्व्वी हरिद्रा मञ्जिष्ठा सनिम्बोशीरपद्मकम् । एतत्प्रलेपनं कुर्य्याच्छङ्खकस्य विनाशयेत् ॥ पीततोयाभिषेकञ्च शीतलक्षीरसेवनम् । कल्कैश्च क्षीरवृक्षाणां शङ्खके लेपनं हितम् ॥” सर्वषु । “यष्टीमधुकमाषः स्यात् तूर्य्यांशन्तु विषम्भवेत् । तयोश्चूर्णन्तु सूक्ष्मं स्यात्तच्चूर्णं सर्षपोन्मितम् ॥ नासिकाभ्यन्तरे न्यस्तं सर्व्वां शीर्षव्यथां हरेत् । दृष्टप्रयोगो योगोऽयमनुभाविभिरादृतः ॥ आर्द्रं यच्छक्तिकाचूर्णं चूर्णितं नवसादरम् । उभयं योजितं गन्धात्तस्य नश्यति शीर्षरुक ॥” इति भावप्रकाशे शिरोरोगाधिकारः ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिरोरोग¦ पु॰

६ त॰ सुश्रुतोक्ते मस्तकरोगभेदे तल्लक्षणं यथाअथातः शिरोरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। शिरो रुजति गर्त्त्यानां वातपित्तकफैस्त्रिभिः

३ । सन्निपातेन

४ रक्तेन

५ क्षयेण

६ क्रिमिभि

७ स्तथा। सूर्य्यावर्त्ता

८ न्तबाता

९ र्द्धावभेदक

१० शङ्खकैः

११ । एकादशप्रकारस्य लक्षणसप्रवक्ष्यते। यस्यानिमित्त शिरसो रुजश्च भवन्ति तीतनिशि चातिमात्रम्। बन्धोपताप्रैश्च भवेद्विशेषः शिरो-[Page5110-a+ 38] ऽभितापः स समोरणेन

१ । यस्योष्णमङ्गारचितं यथैवमवेच्छिरो धूमवती च नासा। शीतेन रात्रौ च भवेद्वि-शेषः शिरोऽभितापः स तु पित्तकोपात्

२ । शिरोनलं यस्यकफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमञ्च। शूनाक्षिकूटंवदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात्

३ । शिरो-ऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते

४ सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवान्त। रक्तात्मकः

५ पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसोभवेच्च। वसाबलासक्षतसम्भवानां शिरोगतानामिहसंक्षयेण। क्षयप्रवृत्तः

६ शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदु-ग्ररुजोऽतिमात्रम्। संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमो-क्षैश्च विवृद्धिमेति। निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रंसन्तक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः। ध्राणाच्च गच्छेत्सलिलंसरक्तं शिरोऽभितापः कृमिभिः

७ स घोरः। सूर्य्योदयंया प्रतिमन्दमन्दमक्षिभ्रुवंरुक् समुपैति गाढम्। विव-कन चांशुमता सहैव सूर्य्यापवृतौ विनिवर्त्तते च। शातेन शान्तिं लभते कदाचिदुष्णेन जन्तुः सुख-माप्नुयाच्च। तं भास्करावर्त्त

८ मुदाहरन्ति सर्वात्मकंकष्टतमं विकारम्। दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यांसंपीड्य घाटां सरुजां सुतीव्राम्। कुर्वन्ति साक्षिभ्रुव-श{??}देशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु। गण्डस्य पार्श्वेषुकरोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान्। अनन्त-वातं

९ तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसोविकारम्। यस्योत्तमाङ्गार्द्धमतीव जन्तोः सम्भेदतोदभ्रमशूलजुष्टम्। यक्षाद्दशाहादथ वाप्यकस्मात्तस्यार्द्धभेदं

१० त्रितयाद्व्यव-स्येत्। शङ्खाश्रितो वायुरुदोर्णवेगः कृतामुयात्रःकफपित्तरक्तैः। रुजः सुतीब्राः प्रतनोति मूर्ध्रि विशेषतश्चापि हि शङ्खयोस्तु। सुकष्टमेनं खलु शङ्खकाख्यं

११ महर्षयो वेदविदः पुराणाः। व्याधि वदन्त्युद्गतमृत्युकल्पंभिषक्सहस्रैरपि दुर्निवारम्”।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिरोरोग¦ m. (-गः) Disease of the head. E. शिरस्, रोग sickness.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिरोरोग/ शिरो--रोग m. any disease of the head Sus3r.