शिलीपद

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिलीपदः, पुं, (शिलीव स्थूलं पदमस्मात् ।) पादरोगविशेषः । गोद इति भाषा । तत्पर्य्यायः पदगण्डीरः २ श्लीपदः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ पादवल्मोकः ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ श्लीपदस्य विप्रकृष्टं निदानमाह । “पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्व्वर्त्तुषु च शीतलाः । ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ॥” विशेषत इति वचनेनान्यत्रापि श्लीपदानि भवन्ति इति बोध्यते ॥ * ॥ सामान्यं लक्षणमाह । “यः सज्वरो वंक्षणजो भृशार्त्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण । तत् श्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्र- शिश्नोष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ॥” तत्त्रिविधम् । वातिकं पैत्तिकं श्लैष्मिकञ्चेति । तेषां लक्षणमाह । “वातजं कृणरूक्षं हि स्फुटितं तीव्रवेदनम् । अनिमित्तरुजञ्चास्य बहुशो ज्वर एव च ॥ * ॥ पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं भृशम् ॥ * ॥ श्लैष्मिकन्तु भवेत् स्निग्धं तथा पाण्डुगुरु स्थिरम् ॥ त्रीण्यप्येतानि जानीयात् श्लीपदानि कफो- च्छ्रयात् । गुरुत्वञ्च महत्त्वञ्च यस्मान्नास्ति विना कफान् ॥” असाध्यमाह । “वल्मीकमिव संजातं कण्टकैरुपचीयते । सर्व्वात्मकं महत्त्वञ्च वर्जनीयं विशेषतः ॥ यत् श्लेष्मलाहारविहारजातै- र्जातं तथा भूरिकफस्य पुंसः । सास्रावमप्युन्नतिसर्वलिङ्गं सकण्टकं वापि विवर्जीनीयम् ॥” अस्य चिकित्सा । “लङ्घनालेपनस्वेदरेचनै रक्तमोक्षणैः । प्रायः श्लेष्महरैरुष्णैः श्लीपदं समुपाचरेत् ॥ सिद्धार्थशोभाञ्जनदेवदारु- विश्वौषधैर्मूत्रयुतैः प्रलिम्पेत् । पुनर्नवा नागरसर्षपाणां कल्केन वा काञ्जिकमिश्रितेन ॥” श्लीपदमिति शेषः । “धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रसर्षपैः । प्रलेपः श्लीपदं हन्ति चिरोत्थमपि दारुणम् ॥ असाध्यमपि यात्यन्तं श्लीपदं चिरकालजम् । मूलेन सहचरायाः तालमिश्रेण लेपनात् ॥” तालस्य फलरसो ग्राह्यः । “सप्तलास्थूलपत्राणां कल्कं तप्तेन वारिणा । संसृष्टं लवणोपेतं सेवितं श्लीपदं हरेत् ॥ शाखोटवल्कलक्वाथं गोमूत्रेण युतं पिबेत् । श्लीपदानां विनाशाय मेदोदोषनिवृर्त्तये ॥ रजनीं गुडसंयुक्तां गोमूत्रेण पिबेन्नरः । वर्षोत्थं श्लीपदं हन्ति दद्रुकुष्ठं विशेषतः ॥ वर्षाभूत्रिफलाचूर्णं पिप्पल्या सह योजितम् । सक्षौद्रं श्लीपदं लिह्याच्चिरोत्थं श्लीपदं जयेत् ॥ गन्धर्वतैलसिद्धां हरीतकीं गोऽम्बुना पिबति । श्लीपदविबन्धमुक्तो भवत्यसौ सप्तरात्रेण ॥” गन्धर्वतैलं एरण्डतैलम् । गोऽम्बुना गोमुत्रेण । इति भावप्रकाशः ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिलीपद¦ पु॰ शिलो द्वाराधःखकाष्ठमिव पदमणात्। रोग-भेदे (गोद) शब्दर॰ पृषो॰। श्लीपदमप्यत्र न॰ भावप्र॰। तन्निदानादि भावप्र॰ उक्तं यथा
“पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्त्तुषु च घीतत्राः। ये देशा-स्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः”। विशेषत इतिवचनेनान्यत्रापि श्लीपदं भवतीति बोध्यते। अथ श्ली-पदस्य सामान्यलक्षणमाह
“यः सज्वरोवङ्क्षक्षणजोभृशार्त्तिः शोथो नृणां पादगतः{??}मेण। तत् श्लीपदंस्यात्करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्यपि केचिदाहुः”। तत्त्रि-विधम् वातिकं पैत्तिकं श्लैष्मिकञ्चेति। तत्र तेषां कमेणलक्षणान्याह
“वातजं कृष्णरूक्षं हि स्फुटितं तीव्र-वेदनम्। अनिमित्तरुजञ्चास्य बहुशो ज्वर एव च। पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं भृशम। श्लैष्मिकन्तुभवेत् स्निग्धं तथा पाण्डुरमस्थिरम्। त्रीण्यप्येतानिजानोयात् श्लीपदानि कफात् पुनः। गुरुत्वञ्च मह-त्त्वञ्च यस्मातास्ति विना कफात्”। अथासाध्यमाह
“बलमीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचोयते। अव्दात्मकन्म-हत्तत्तु वर्जनीयं विशेषतः। यत् श्लैष्मिकाहारविहार-त्वातैर्जातं तथाभरिकफस्थ पुंसः। वास्तावमत्यु{??}तभर्व-[Page5111-b+ 38] लिङ्गं सकण्डुकञ्चापि विवर्जनीयम्” अचिकित्स्यत्वादितिशेषः।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिलीपद¦ m. (-दः) Enlarged or Tropical leg; also श्लीपद |

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिलीपदः [śilīpadḥ], Elephantiasis.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शिलीपद m. (= श्ली-प्)enlarged or swelled leg , elephantiasis Dhu1rtas.