शूकः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शूकः, पुं, क्ली, (शो तनूकरणे + “उलूकादयश्च ।” इति ऊकप्रत्ययेन साधुः ।) श्लक्ष्णतीक्ष्णाग्रम् । शु~या इति भाषा । तत्पर्य्यायः । किंशारुः २ । इत्यमरः ॥ शुङ्गा ३ कोशी ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ दया । इति मेदिनी ॥ सविषाल्पडुण्डुभादिजल- मलोद्भवजन्तुः । शूकप्रधानलिङ्गवृद्धिकरयोगः । तद्विवरणं यथा । अथ शूकदोषाधिकारः । तत्र शूकदोषस्य निदानमाह । “अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ॥” अक्रमात् अनुचितवृद्धिक्रमात् । अनुचिता च वृद्धिः भूरिविकारजनकस्य शूकस्य योगेन । शूकजाः । शूको जलशूकः सविषो जलजन्तु विशेषः । स तु जलमलोद्भवः । अल्पडुण्डुभ इत्यादिकः । तथा शूकप्रधानो लिङ्गवृद्धिकरो वात्स्यायनाद्युक्तो योगः शूक उच्यते । यथा, “भल्लातकास्थिजलशूकमथाब्जपत्र- मन्तर्विदह्य मतिमान् सह सैन्धवेन । एतद्विरूढबृहतीफलतोयपिष्ट- मालेपितं महिषविड्विमलीकृतेऽङ्गे ॥ स्थूलं महद्वरतुरङ्गमलिङ्गतुल्यं शेफः करोत्यभिमतं न हि संशयोऽस्ति ।” इत्यादि । यत्तु जलशूकरहितमश्वगन्धादितैलं तदुचितमेव लिङ्गवर्द्धनम् । लिङ्गं वासरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तत् शोणितार्व्वुदम् ॥” वासरुजः स्फोटकाधिस्थाने वेदना ॥ * ॥ मांसा- र्वुदमाह । “मांसदुष्ट्या विजानीयादर्वुदं मांससम्भवम् ।” मांसपाकमाह । “शीर्य्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्व्वाश्च वेदनाः विद्यात्तं मांसपाकन्तु सर्व्वदोषकृतं भिषक् ॥” शीर्य्यन्तेगलन्ति । सर्व्ववेदनाः वातपित्तकफजाः विद्रधिमाह । “विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् । उक्तं सान्निपातिकविद्रधितुल्यं कथयेत् ॥ * ॥ तिलकालकमाह । “कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकाणि सविषाणि तु पतितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ॥ कलानि भूत्वा मांसानि शीर्य्यन्ते यस्य देहिनः । सन्निपातसमुत्थांश्च विद्यात्तां तिलकालकान् ॥” चित्राणि नानावर्णानि । शूकानि शूकव्रणानि । मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् । सविषाणि सविष- शूकाख्यजन्तुविशेषकृतानि । शीर्य्यन्ते गलन्ति कृष्णतिलतुल्यत्वात् तिलकालकाः ॥ * ॥ असाध्य माह । “तत्र मांसार्वुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः । विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ॥” अथ शूकदोषस्य चिकित्सा । “शूकदोषेषु सर्व्वेषु विषघ्नीं कारयेत् क्रियाम् । जलोकाभिर्हरेद्रक्तं रेचयेल्लघु भोजयेत् ॥ गुग्गुलुं पाचयेच्चापि त्रिफलाक्वाथसंयुताम् । क्षीरेण लेपसेकाच्च शीतानेव हि कारयेत् ॥ दार्व्वीसुरसयष्ट्याह्वैर्गृहधूमनिशायुतैः । सम्पक्वं तैलमभ्यङ्गान्मेद्ररोगं विनाशयेत् ॥” सुरसं तुलसी । दार्व्वीतैलम् । “रसाञ्जनं साह्वयमेकमेव प्रलेपमात्रेण नयेत् प्रशान्तिम् । सपूतिपूयव्रणशोथकण्डू- शूलान्वितं सर्व्वमनङ्गरोगम् ॥” साह्वयमित्यनङ्गरोगस्य विशेषणम् । अनङ्ग- रोगस्य नामापि दूरीकरोति । इति शूक- दोपाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शूकः [śūkḥ] कम् [kam], कम् 1 The awn of barley &c., beard.

A bristle; वृतं च खलु शूकैः Bv.1.24.

Point, tip, sharp end; शालिशूकनिभाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना Rām.7.35.21.

Tenderness, compassion.

A kind of poisonous insect.

The bristle or sharp hair of insects.

Ferment, yeast.

का A Mucuna Pruritus (Mar. कुहिली).

Grief; L. D. B. -Comp. -कीटः, -कीटकः a kind of insect or worm covered with bristles. -धान्यम् any awned grain (as barely). -पिण्डिः, -ण्डी, -शिखा the pointed beared of corn; निविशते यदि शूकशिखा पदे सृजति सा कयतीमिव न व्यथाम् N.4.11. -शिम्बा, -शिम्बिका, -शिम्बी cowach (कपिकञ्छु). Mucuna Pruritus (Mar. कुहिली).