शूद्रः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
शूद्रः, पुं, (शोचतीति । शुच शोके + “शुचेर्दश्च ।” उणा० २ । १९ । इति रक् दश्चान्तादेशो धातो- र्दीर्घश्च ।) चतुर्व्वर्णान्तर्गतचतुर्थवर्णः । तत्- पर्य्यायः । अवरवर्णः २ वृषलः ३ जघन्यजः ४ । इत्यमरः ॥ दासः ५ पादजः ६ अन्त्यजन्मा ७ जघन्यः ८ द्विजसेवकः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ सदाचारपरा नित्यं रता हरिहरार्च्चने । देवविप्रपितॄणाञ्च अतिथीनाञ्च पूजकाः ॥” * ॥ प्रकारान्तरम् । “माहिष्यवनितासूनुर्वैदेहात् यः प्रसूयते । स कायस्थ इति प्रोक्तस्तस्य धर्म्मो विधीयते ॥ क्षत्त्राद्वैश्यायां माहिष्या वैश्याद्विप्राजो वैदेहः । लिपीनां देशजातानां लेखनं स समाचरेत् ॥ गणकत्वं विचित्रञ्च बीजपाटी प्रभेदतः । अधमः शूद्रजातिभ्यः पञ्चसंस्कारवानसौ ॥ चातुर्वर्णस्य सेवां हि लिपिलेखनसाधनाम् । व्यवसायः शिल्पकर्म्म तज्जीवनमुदाहृतम् ॥ शिखां यज्ञोपवीतञ्च वस्त्रमारक्तमम्भसा । स्पर्शनं देवतानाञ्च कायस्थाद्यो विवर्ज्ज येत् ॥” इति कमलाकरभट्टकृतशूद्रधर्म्मतत्त्वम् ॥
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
शूद्रः [śūdrḥ], [शुच्-रक् पृषो˚ चस्य दः दीर्घः Uṇ.2.19] A man of the fourth or the last of the four principal tribes of the Hindus; he is said to have been born from the feet of Puruṣa; पद्भ्यां शूद्रो अजायत Ṛv.1.9.12; or of Brahman; Ms.1.87; and his principal business was to serve the three higher castes; एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशत् । एतेषामेव वर्णानां शुश्रुषामनसूयया ॥ Ms.1.9.-Comp. -आर्ता the Priyaṅgu plant. -आह्निकम् the daily ceremonies or observances of a Śūdra. -उदकम् water polluted by the touch of a Śūdra. -कृत्यम्, -धर्मः the duties of a Śūdra. -घ्न, -हन् a.
killing a Śūdra.
the slayer of a Śūdra; एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासान् शूद्रहा चरेत् Ms.11.13. -प्रियः an onion. -प्रेष्यः a man of any of the three higher castes who has become a servant to a Śūdra. -भूयिष्ठ a. consisting mostly of Śūdra; यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठम् (विनश्यति) Ms.8.22. -याजकः one who conducts a sacrifice for a Śūdra. -राज्यम् a country of which a Śūdra is a king; न शूद्रराज्ये निवसेत् Ms.4.61.-वर्गः the Śūdra or servile class. -वृत्तिः the occupation of a Śūdra; वैश्यो$जीवन् स्वधर्मेण शूद्रवृत्त्यापि वर्तयेत् Ms.1.98,
शासनम् dominion of a Śūdra.
a written bond of a Śūdra; L. D. B.
an edict addressed to Śūdras.-संस्पर्शः the touch of a Śūdra; अस्वर्ग्या ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसंस्पर्शदूषिता Ms.5.14. -सेवनम् serving a Śūdra, being the servant of a Śūdra; Ms.11.69.