शूद्रान्न

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शूद्रान्न, क्ली, (शूद्रस्य अन्नम् ।) शूद्रस्वामिकान्नम् । यथा, -- “शूदान्ने तु भुक्तेन उदरस्थेन यो मृतः । स व खरत्वमुष्ट्रत्वं शूद्रत्वञ्चाधिगच्छति ॥” शूद्रान्नं शूद्रस्वामिकान्नम् । इति शुद्धितत्त्वम् ॥ अन्यत् शूद्रशब्दे द्रष्टव्यम् ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शूद्रान्न¦ न॰

६ त॰। शूद्रस्वामिकान्ने तस्य द्विजैरभक्ष्यर्त्वं यथाहारीतः
“शूद्रान्नेन तु भुक्तेन उदरस्थेन यो मृतः। स वैखरत्वमुष्ट्रत्वं शूद्रत्वञ्चाधिगच्छति” म॰ त॰ धृतवाक्यं शूद्रान्नं शूद्रस्वामिकान्नं रघु॰।
“आमं शूद्रस्यपक्वान्नं पक्वमुच्छिष्टमुच्यते” इति तत्पक्वान्नस्य सर्वथानिषेधादत्र अस्मिन्नमेव शूद्रस्वामिकान्नं गृह्यते। तद्दत्त-मपि भोजनकाले तद्गृहावस्थितं तदपि शूद्रान्नं तदा-हाङ्गिराः
“शूदवेश्मनि विप्रेण क्षीरं वा यदि वादधि। निवृत्तेन न भोक्तव्यं शूद्रान्नं तदपि स्मृतम्” तेन शूद्रवेश्मस्थितक्षीरदध्यादिकमपि शूद्रान्नं पारिभा-षिकमित बोध्यम्। निवृत्तेन शूद्रान्नानिवृत्तेन। तदपीतिअपिशब्दात् साक्षाद्दत्तघृततण्डुलादि न तु तद्दत्तकपर्दका-दिना क्रीतमपि। स्वगृहागते शूद्रान्ने अङ्गिराः
“यथायतस्ततो ह्यापः शुद्धिं यान्ति नदीं गताः। शूद्राद्विप्र-गृहेष्वन्नं प्रविष्टन्तु सदा शुचि” प्रविष्टं स्वत्वापादक-प्रतिग्रहादिनेति शेषः। अतएव पराशरः
“तावद्भवतिशूद्रान्नं यावन्न स्पृशति द्विजः। द्विजातिकरसंस्पृष्टंसर्वं तद्धविरुच्यते”। स्पृशति प्रतिगृह्णातीति कल्पतरुः। तच्च संप्रोक्ष्य पा{??}मित्याह विष्णुपु॰
“संप्रोक्ष्य प्रतिगृ-ह्लीया शूद्रान्नं गृहमागतम्र” तच्च पात्रान्तरे ग्राह्यमि-[Page5134-b+ 38] त्याहाङ्गिराः
“स्वपात्रे यत्तु विन्यस्तं शूद्रो यच्छतिनित्यशः। पात्रान्तरगतं ग्राह्यं दुग्धं स्वगृहमागतम्”। एतेन स्वगृहमागतस्यैब शुद्धत्वं प्रतीयते ततश्चैतादृगपिमुर्मूषुणा शूद्रान्नं सर्वथा न भोक्तव्यम् प्रागुक्तहारीत-वचने तन्निन्दाश्रवणात्” शु॰ त॰।
“नाद्यात् शूद्रस्य विप्रो-ऽन्नं मोहाद्वा यदि वान्यतः। स शूदयोनिं व्रजातयस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि। षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्तेशूद्रस्यान्नं विगर्हितम्। जीवन्नेव भवेत् शूद्रो मृतःश्वा चाभिजायते। ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रम्य च मनी-षिणः। यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्” व्यासवाक्यम्
“आर्त्विजः कुलमित्रञ्च गोपालो दासना-पितौ। एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्। कृषीवलः कुम्भकारः क्षेत्रकर्षक एव च। एते शूद्रेषुभोज्यान्ना दत्त्वा खल्पपणं बुधैः। पायसं स्निग्धपक्वञ्चयावकञ्चैव सक्तवः। पिन्याकञ्चैव तैलञ्च शूद्राद् ग्राह्यंद्विजातिभिः” कूर्मपु॰

७ त॰ भागे

१६ अ॰।
“कन्दुपक्वानितैलेन पायसं दधिसक्तवः। द्विजैरेतानि भोज्यानि शूद्र-गेहकृतान्यपि”।
“कुलमित्रादीनां भोज्यान्नता तु कली-तत्परा। शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिणाम्। भोज्यान्नता मृहस्थस्य तीर्थसेवाऽतिदूरतः” षराशरेणकलौ वर्ज्यस्योक्तेः शूद्रोऽपि ब्राह्मणद्वारा पक्वान्नेननैवेद्यं दातुमर्हति वृषोत्सर्गाङ्गचरुपाकादिवत् तत्रापितस्याधिकार इति ति॰ त॰ दुर्गोत्सवप्रकरणे रघुनन्दनेनव्यवस्थापितम् तत्र दृश्यम्।

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

शूद्रान्न/ शूद्रा n. food belonging to or received from a -S3 शूद्रA1p. Mn.