संसर्गाभाव
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
संसर्गाभावः, पुं, (संसर्गेण सम्बन्धेन अवच्छिन्नो- ऽभावः ।) सम्बन्धरहितत्वम् । न्यायमते अभाव- पदार्थविशेषः । स तु भेदभिन्नाभावः । स च त्रिविधः । प्रागभावः १ ध्वंसः २ अन्त्यता- भावः ३ । यथा, -- “अभावस्तु द्विधा संसर्गान्धोन्याभावभेदतः । प्रागभावस्तथा ध्वंसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥ एवं त्रैविध्यमापन्नः संसर्गाभाव इष्यते ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ भेदत्वं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावत्वम् । विनाश्यभावत्वं प्रागभावत्वम् १ जन्याभावत्वं ध्वंसत्वम् २ नित्यसंसर्गाभावत्व- मत्यन्ताभावत्वम् ३ । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
संसर्गाभाव¦ पु॰ संसर्गेण सम्बन्धेनावच्छिन्नप्रतियोगिताको-भावः। ध्वंसप्रागभावात्यन्ताभावरूपे भेदभिन्ने
१ अमावे
२ सम्बन्धाभावे च
“प्रागभावस्तश्रा ध्वंसोऽप्यन्ताभावःएवच। एवं त्रैविध्यमापन्नः संसर्गाभाव इष्यते” भाषा॰। संस-र्गाभावत्वं च अन्यीन्याभावभिन्नाभावत्वं तत्र अन्योन्याभा-वस्य तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावरूपतयातद्भिन्नस्य संसर्गाभावत्वोक्तेः। तादात्म्यातिरिक्तसंसगाव-च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन संयर्गाभावस्य यौगिकताऽपि। संसर्गप्रतियोगिकाभावत्वं तु न लक्षणं तथात्वे खण्ड-नकारोक्तं दूषणमापतेत् तथा हि अभावस्य संसर्ग-प्रतियोगिकत्वे घटादिप्रतियोगिकत्वं वाध्येय द्रव्यगुण-कर्मणां समवायिकारणेषु संसर्गस्य संमवायसम्बन्धरूप-तया तस्य नित्यत्वेन ध्वंसाधारे तत्संसर्गाभावस्यअसम्भवात्। समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन बोधनेतु प्रतियीग्यसत्त्वदशायां समवायस्य नित्यत्वेन तबुद्धेरस-म्भवात्। संसर्गाभावश्च नञादिनिपातेन धातुना च बो-ध्यते तत्र निपातेन प्रातिपदिकार्थाभावस्य बोधने अनु-योगिनि सप्तम्यपेक्षा यथा गेहे घटो नास्तीति। विभ-क्त्यर्थसं सर्गाभावस्यं धात्वर्थादौ बोधने तु नायं नियमःयथा गगनं न पश्यति न कलञ्जं भक्षयेदित्यादौ तत्रदर्शने गगनकर्मत्वस्य कलञ्जभक्ष बलवदनिष्टासाधनत्वस्यनञा संसर्गाभावस्य बोधनान्न तत्र सप्तम्यपेक्षेति विवेकः। कणा॰ सू॰ वृत्त्योश्चान्यथोक्तं यथा(
“नास्ति घटो गेहे इति सतो घटस्य गेहसंसर्गप्रति-षेधः” कणा॰ सू॰
“गेहे घटस्य यः संसर्गः संयोगस्यप्रतिषेधः स च यदि कदाचिदपि न घटस्तदात्यन्तभावएव भविष्यतः प्रागभाबो भूतस्य प्रध्वंसाभावः, तर्हिघटसंसर्गो गेहे नास्तीति प्रतीत्या भवितव्यमति चेत्प्रतीत्या भवितय्यमित्यस्य कि{??}यः यदि तद्विषयया प्रतीत्याभवितव्यमित्पपादनार्थस्तदेष्टापत्तिः अथ तदुल्लेस्यि-{??}एति तदा गेहे इत्यधिकरणोश्लेखस्यैव संसर्गो{??} खव-र्{??}य्यवसानमाधारत्वस्यै धर्मसम्बन्घ{??}रत्वात् तत किं घट-स्तत्राख्ये? अस्त्येवेति कोऽर्थस्तत्र तूमवेतः संपु{??} वः[Page5187-a+ 38] वाद्यः समवेतघटस्य तत्राभावात् न। द्वतायः संयोगस्यनिषेधात् नन्वेवं घटादीनां केवलान्वयित्वप्रसङ्गः तत्सं-यागसमवायान्यतरस्यैव सर्वत्र निषेधादिति चेन्न तदभय-निषेधस्यैव घटनिषेधात्मकत्वात् तत् का घटस्तत्संयोगश्चे-त्येकं तत्त्वं येन घटस योगनिषेधो घटस्तत्संयोगश्चे-किं घटस्तत्संयोगसमवायावेकं तत्त्वं येन तद्विधिरेवघटविधिः स्यात् न हि तौ यत्र निषेध्येते तत्र घटान्वयोयेन केवलान्वयित्वं तस्य स्यात् तथा च यस्य यो विधि-स्तन्निषेध एव तन्निषेध इति। यद्धा घटस्य समवायितयागेहेऽत्यन्ताभाव एव स एव गेहे घटो नास्तीति प्रतीतिविषयः कपाले संयोगितयैव। एवं सति केवलान्वय्यत्य-न्ताभावप्रतियोगितया घटोऽसन स्यादिति चेत् भवेदेवंयदि संयोगित्वसमवायित्वाभ्यां सर्वत्रासन् स्यादिति”।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
संसर्गाभाव¦ m. (-वः) Logical non-existence or annihilation; of three kinds, prior, incidental, and final, or absence of birth or production, destruction of present being, and necessary end or cessation of ex- istence. E. संसर्ग union, and अभाव non existence.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
संसर्गाभाव/ सं-सर् m. (in न्याय) a partic. form of the category of non-existence (said to be of three kinds , prior , incidental , and final , or absence of birth , destruction of present being , and necessary cessation of existence)