सङ्ख्य
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सङ्ख्यम्, क्ली, (सम्यक् ख्यायतेऽत्रेति । सं + ख्या + बाहुलकात् कः ।) युद्धम् । इत्यमरः ॥ (यथा, गीतायाम् । १ । ४६ । “एवमुक्त्वार्ज्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ॥” सङ्ख्येये, त्रि ॥
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सङ्ख्य नपुं।
युद्धम्
समानार्थक:युद्ध,आयोधन,जन्य,प्रधन,प्रविदारण,मृध,आस्कन्दन,सङ्ख्य,समीक,साम्परायिक,समर,अनीक,रण,कलह,विग्रह,सम्प्रहार,अभिसम्पात,कलि,संस्फोट,संयुग,अभ्यामर्द,समाघात,सङ्ग्राम,अभ्यागम,आहव,समुदाय,संयत्,समिति,आजि,समित्,युध्,आनर्त,संविद्,सम्पराय,सङ्गर,हिलि,द्वन्द्व
2।8।104।1।3
मृधमास्कन्दनं संख्यं समीकं सांपरायिकम्. अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहौ ॥
अवयव : युद्धारम्भे_अन्ते_वा_पानकर्मः,रणव्याकुलता,हस्तिसङ्घः,छलादाक्रमणम्,विजयः,वैरशोधनम्,पलायनम्,पराजयः,निर्जितः,निलीनः,मारणम्
वृत्तिवान् : रथारूढयोद्धा,योद्धा
: बाहुयुद्धम्, दारुणरणम्, पश्वहिपक्षिनाम्युद्धम्
पदार्थ-विभागः : , क्रिया
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सङ्ख्य¦ न॰ संख्यायते परस्परनामोच्चारणं क्रियतेऽत्र सम् +ख्या--घञर्थे क।
१ युद्धे अमरः। अङ्।
२ विचारेस्त्री अमरः। एवं
३ सम्यग्बुद्धौ राजनि॰
४ द्रव्याश्रितेएकत्वद्वित्वादौ गुणभेदे च स्त्री टाप्। एकादिसंख्या-वाचकस्य संख्यासंख्येयोभयपरता
“द्व्येकयोर्द्विवचनै-कवचने” इति पा॰ महाभाष्ये उक्ता। तेन घटानांपञ्चेत्यपि स्यात्
“वार्त्ताकुरेका गुणसप्तयुक्ता” इत्यादिवैद्यके संख्यापरतया निर्देशोऽपि साधुः। किन्तु संख्यात्वजातानेव शक्तिः संख्यायुक्ते निरूढलक्षणेति विवकःतत्र एकादिदशान्ताः शब्दास्त्रिलिङ्गा विंशत्याद्यासुनियतस्त्रीलिङ्गादिकाः। तत्रापि विंशत्यादिशब्दानाबहुत्वसंख्यावाचकत्वेऽपि एकवचनान्ततैव। तदावृत्तैबहुवचनान्ता अपि पञ्च विंशतयः षट् शतानीत्याष्टि। तेषां विशेषसंज्ञा लीला॰ दर्शिता यथा
“एकदशशतस-हस्रायतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः। अर्बुदमब्जः (शङ्खः)खर्वनिखर्वौ महापद्मशङ्कवस्तस्मात्। जलधिश्चान्त्यमध्यं परार्द्धमिति दशगुणोत्तराः संज्ञाः संख्याया व्यव-[Page5203-a+ 38] हारार्थं कृताः पूर्वैः”। व्रह्माण्डपु॰ नामान्तराण्युक्तानियथा
“एकं दश शतं चैव सहस्रमयुतं तथा। लक्षंच नियुतञ्चैव कोटिरर्वुदमेव च। वृन्दः खर्वोनिखर्वश्च शङ्खपद्मौ च सागरः। अन्त्यं मध्यं परार्द्धञ्चदशवृद्ध्या यथोत्तरम्”। संख्या च गणनव्यवहारे हेतुःयथोक्तं
“गणनव्यवहारे तु हेतुः सङ्ख्याभिधीयते। नित्येषु नित्यमेकत्वमनित्येऽनित्यमुच्यते। द्वित्वादयः प-रार्द्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजामता। अनेकाश्रयपर्य्याप्ता एतेतु परिकीर्त्तिताः। अपेक्षावुद्धिनाशाच्च तेषां नाशोनिरूपितः। अनेकैकत्वबुद्धिर्या सापेक्षाबुद्धिरुच्यते” भाषा॰पर्य्याप्तिसम्बन्धेनैव अनेकाश्रिता समवायेन तु प्रत्येका-श्रितेति बोध्यम्।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सङ्ख्य¦ n. (-ङ्ख्यं) War, battle. f. (-ङ्ख्या)
1. Number in general, or a number, a numeral.
2. Deliberation, reasoning, reflection.
3. Intellect, un- derstanding.
4. Manner.
5. Enumeration. E. सम् before ख्या substi- tuted for चक्ष् to speak well, affs. अङ् and टाप् |