सन्धेय

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सन्धेय¦ त्रि॰ सम् + धा--यत्।

१ संयोज्ये

२ मेलनीये

३ सन्धि-करणयोग्थे चसन्धेया असन्धेयाश्च हितोप॰ दर्शिता यथा
“सत्यार्य्यौ धार्मिकोऽनार्य्यो भ्रात्रमङ्घातवान् नली। अनेकयुद्धविजयी सन्धेयाः सप्त कीर्त्तिताः। सत्योऽनु-पालयन् सत्यं सन्धितो नैति विक्रियाम्। पाणनाशेऽपिसुव्यक्तमार्य्यो

२ नायात्यनार्य्यताम्। धार्मिकस्या

३ मियुक्तस्यसर्व एव हि युज्यते। प्रजानुरागाद्धर्माच्च दुःखच्छेद्यो[Page5214-a+ 38] हि धार्मिकः। सन्धिः कार्य्योऽप्यनार्य्येस्त॰ विनाशे सत-पस्यित। विना तस्याश्रयेणान्यःकुर्वान्न फा{??}सहतत्वाद्यथा वेणुर्मिविडः। कण्टकर्मनः। न{??}{??} भ्रानसङ्घातवां

५ स्तथा। बलिना

६ स{??} शाद्धप्यनिति नास्ति निदर्शनम्। प्रतिवातं न हि समः कदचिटूपसर्पति। जमदग्नेः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वटा{??}

७ प्रतापादेव भुज्यते। अनेकयुद्धविजयो{??}। तत्प्रतापेन तस्माशु वशमायान्ति{??}”। गधो डश दासरागी तथा ज्ञातिबहि-{??}। भीरुके भीरुतजनो लयो लुब्धजनस्तथा।{??} क्तिमात्। अनेकचित्तमन्त्रश्च{??}। दैवोपहतकसेव दैवचिन्तक एव{??}। अदेशस्थो{??} विंशतिःपुरुषा{??} सन्धिं न कुर्वीति विगृह्णीयात् तुकेवलम्। एते विगृह्यमाणा हि क्षिप्रं यान्ति रिपोर्वशम्”{??} भवः यत् वा।

१ एकरूपका-{??} कालयोरवकाशभेदे दिवारांत्रस्य

२ मध्य-वत्तिं काले{??} च दिवाशेषदण्डसहितरात्रिप्रथमदण्डात्मकःकालः{??} कालश्च
“त्रियामांरजनीं पाहुस्त्यक्त्वाद्यन्तचतुष्टये। नाडीनां तदुभे सन्ध्येदिवसाद्यन्तसंज्ञिते” इति दक्षः।
“अहोरात्रस्य यः सन्धिःसूर्यनक्षत्रवर्जितः। सा च सन्ध्या समाख्यातेति” स्मृतिः।

३ सायाह्ने

४ सन्ध्याकाले उपास्यदेवताभेदे

५ तदुपासनायाम्व्यासः।
“सन्ध्यामुपासते ये तु नियतं शंसितब्रता” इतिस्मृतिः
“प्रातः सन्ध्यां ततः कृत्वा सङ्कल्पं बुध आचरेत्” स्मृतिः।
“अनर्हः कर्मणां विप्रः सन्ध्याहीनो यतःस्मृतः”।
“एतत् सन्ध्यात्रयं प्रोक्तं ब्राह्म्णाय यदधिष्ठितम्। यस्य नास्त्यादरस्तत्र न स ब्राह्मण उच्यते” छन्दोगप॰।
“अनागतान्तु यः पूर्वां सादित्याञ्चैव पश्चिमाम्। नोपा-{??}त द्विजः सन्ध्यां स प्रष्ठोऽब्रह्माणः स्मृतः” शाता॰ अत्रसन्ध्यात्रयस्य नित्यत्वाभिधानात्
“सर्वकालमुपस्थानं गन्ध्या{??} पार्थिवेष्यते। अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुर-पोतितः” इति विष्णुपुराणीये सन्ध्याया इत्येकवच-नालपाठो गर्मकोषोक्तो युक्तः। एवमेव नव्यवर्द्धमानः। सर्वकालं प्रातर्मध्याह्नसायरूपकालत्रये। अन्यथा तदु-पारानं व्यर्थं स्यात् विभ्रमश्चित्तविक्षेपः। तन क्षतादा-{??} अतएव याज्ञवलक्यः
“सर्वावस्थो[Page5214-b+ 38]{??} विप्रः सर्वध्य्योपासनतत्परः। ब्राह्मण्य

४ न हीयते व्यन्त्यजन्मगतोऽपि सन्”। सवावस्या नित्यं{??}। यथोचितशोचत्यशक्तोऽपीति{??} युक्तम्। सन्ध्यात्र-{??} योगियाज्ञवलक्यः
“त्रयाणाञ्चैव{??} ब्रह्मादीता समागमः। सन्धिः सर्वसुराणाञ्चतेन मन्थ्या प्रकीतिता” सन्ध्याद्वयकालस्तु अहोरात्र-सम्बन्धिमुहर्तात्मकः। तथाच दक्षः
“अहोरात्यस्य यःसन्धिः सूर्य्य॰ क्षत्रवर्जितः। सा च सन्ध्या समाख्यातामुनिमिस्तत्त्वः। दिभिः” सूर्य्यनक्षत्रवर्जितः अर्द्धास्त-मितार्द्धोदितसूर्य्यमण्डलप्रकृष्टतेजौनक्षत्रवर्जितः। तथाच वराहः
“अर्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता वतारका यावत्। तेजःपरिहानिरूपा भानारर्द्धोदयं या-वत्”। अत्र आद्यन्तता उक्ता परिमाणमाह दक्षः
“रात्र्यन्तकाले ना{??} द्वे सन्ध्यादिः काल उच्यते। दर्शनाद्रविरेखायास्तदन्तो मुनिभिः स्मृतः। नाडी दण्डःयोगियाज्ञवल्क्यः
“ह्रासवृद्धी च सततं दिनरात्र्योर्यथा-क्रमम्। सन्ध्या मुहूर्तमाख्याता ह्रासवृद्धौ समास्मृता। अत्रोपासनाया अपि सन्ध्यात्वमाह व्यासः
“उपास्ते सन्धिवेलायां निशाया दिवसस्य च। तामेवसन्ध्यां तस्मात्तु प्रवदन्ति मणीषिणः”। उपास्ते यद्वक्ष्यमाणप्राणायानादिक्रिययेति यावत्। तत्काले उपा-स्यापि देवता सन्ध्या तथा च याज्ञवलक्यः
“सन्धौसन्ध्यामपासीत नास्तगे नोद्गते रवौ”। उपासनोपक्रम-माह संवर्त्तः
“प्रातः सन्ध्यां सनक्षवामुपासीत यथा-विधि। सादित्यां पश्चिमा सन्ध्याम् अर्द्धास्तमि{??}राम्”। सनक्षत्रामित्यनेन तद्युक्तकाले उपक्रम्यप्रातः सन्ध्यामुपासीत एवमवार्द्धास्तमितभास्करारब्धांपश्चिमां सादित्यामित्यनेन तद्युक्तकाले उपक्रम्य उपा-सोतेत्यर्थः। मध्याह्नसन्ध्याया अष्टममुहूर्त्तं काल-माह स्मृतिः
“पूर्वापरे तथा सन्ध्ये सनक्षत्रे प्रकी-र्त्तिते। समसूर्य्येऽपि मध्याह्ने मुहूर्त्ते सप्तमोपरि”। साङ्ख्यायनगृह्यम्
“अरण्ये समितपाणिः सन्ध्यामुपास्तेनित्यं वागयत उत्तरापराभिमुखोऽन्वष्टमदिशमानक्षत्र॰दर्शनात् अतिक्रान्तायां महाव्याह्वतीः सावित्रीं स्वस्त्य-यनादि जत्वा एवं{??} प्राङ्वुखस्तिष्ठन् अमिण्डल-दर्शनादिति”। उत्तरपिराभिमुखो वायुकोणाभिमुखःकोणं विवृणोति अन्वष्टममिशमिति। उभयदिगष्टमभाग-[Page5215-a+ 38] मिति यावत् आ॰ त॰। अधिकं गायत्रीशब्दे दृश्यम्।

६ युगसन्धिकाले

७ नदीभेदे मेदि॰।

८ ब्रह्मपत्नीभेदे स्त्री।

९ चिन्तायां

१० संश्रवे

११ सीमायां

१२ सन्धाने

१३ पुष्पभेदेहेमच॰
“चत्रार्य्याहुः सहस्राणि वर्षाणान्तुकृतं युगम्। तस्यतावच्छती सन्ध्यां सन्ध्यांशश्च तथाविधः। इतरेषु सम-न्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु। एकापायेन वर्त्तन्ते सह-स्राणि शतानि च” मनुः। चत्वार्य्याहुरिति चत्वारि वर्ष-सहस्राणि कृतयुगं कालं मन्वादयो वदन्ति। तस्य ता{??}-द्वर्षशतानि सन्ध्या सन्ध्यांशश्च भवति युगस्य पूर्वा सन्ध्याउत्तरश्च सन्ध्यांशः। तदुक्तं विष्णुपुराणे
“तत्प्रमाणैःशतै{??} तत्वाभिधीयते। सन्ध्यांशकश्च तत्तुल्योयुगस्यानकरा{??} कालोमुनिसत्तम।{??} स त विसयः सतस्रोताद्वि{??}” एकापायेनेति। त्रीणि सहस्राणि त्रेतायुगं त्रीणि शतानितस्य सन्ध्या सन्ध्याशथ द्वे सहस्रे द्वपरयुग द्वे शतेतस्य सन्ध्या सन्ध्यांशथ। एकसहस्रं कलियुगमेकशतंतस्य मन्ध्या सन्ध्यांशश्च भवतीत्यर्थः।

१४ प्रबोधसम्प्रसादयोः सन्धिभवे स्वप्ने
“सन्ध्ये सृष्टिराहहि” शा॰ सू॰
“सन्ध्यमिति स्वप्नस्थानमाचष्टे वेदे प्रयो-गदर्शनात्
“सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम्” द्वयोर्लोकस्था-नयोः षबोधसम्प्रसादस्थानयोः सन्धो भवतीति सन्ध्यम्” भा॰।
“तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने प-श्यति इदञ्च परलोकस्थानञ्च” रत्नप्र॰ श्रुतिः मुमूर्षोःसर्वेन्द्रियोपसंहारादेतल्लोकाननुभवे सति वामनामात्रेणइम लोकं स्मरतः कर्मवशात् हृदये मानसं परलोकस्फू-र्त्तिरूपः स्वप्नो भवति सोऽयं लोकद्वयसन्धो भवतीतिसन्ध्यः स्वप्नः” रत्नप्र॰।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सन्धेय¦ mfn. (-यः-या-यं)
1. To be joined, united, &c.
2. To be reconciled or at peace with.
3. To be allied, connected, &c., what or who may or ought to be allied, &c. E. सम् before धा to have, यत् aff.