सन्निपात

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सन्निपातः, पुं, (सम्यक् निपातो पतनं यत्र ।) तालभेदः । यथा, -- “एक एव गुरुर्यत्र सन्निपातः स उच्यते ।” इति सङ्गीत्दामोदरः ॥ (सम्यक् निपातो यस्मात् ।) विकारोत्पादक- मिलितदोषत्रयम् । अस्य त्रयोदश नामलक्ष- णानि यथा, -- “शीघ्रगस्तान्त्रिकश्चैवमसाध्यश्चित्तविभ्रमः । कष्टसाध्यः कण्ठकुब्जः कर्णिको जिम्भगस्तथा ॥ कष्टात् कष्टतमो ज्ञेयो रुग्दाहो हन्ति मानवम् । अन्तको भग्ननेत्रश्च रक्तष्ठीवी निपातकः ॥ शीताङ्गश्च प्रलापश्च अभिन्यासोऽतिमारकः । ज्ञातव्याः सर्व्वदा वैद्यैः सन्निपातास्त्रयोदश ॥” माण्डवीये । “शीघ्रगस्तान्त्रिकश्चित्तविभ्रमः कण्ठकुब्जकः । कर्णिको जिम्भकश्चैव जग्राहश्चान्तकस्तथा ॥ भग्ननेत्रो विलापश्च प्रलापः शीतलाङ्गकः । अभिन्यासश्चेति विद्यात् सन्निपातास्त्रयोदश ॥ * सदास्यं श्लेष्मणा पूर्णं शूलं कासोऽतिवेदना । शोथश्च लक्षणान्येवं शीघ्रगे सान्निपातिके ॥ १ ॥ अतितन्द्रा ज्वरः श्वासकासस्तापोऽतिसारकः । स्थूलकण्ठः सिता श्यामा जिह्वा कण्ठे च कूजति ॥ श्रुतिरल्पा चेति विद्यात् तान्त्रिके सान्नि- पातिके ॥ २ ॥ मदो मोहो भ्रमस्तापो हास्यशीतप्रलापनम् । नित्यं वैकल्पिता पीडा विकटाक्षनिरीक्षणम् । लक्षणैः सन्निपातोऽयं ज्ञातव्यश्चित्तविभ्रमः ॥ ३ कण्ठग्रहो ज्वरो मूर्च्छा दाहः कम्पविलापनम् मोहस्तापः शिरोऽर्त्तिश्च वातार्त्तः प्रलयं गतः ॥ कण्ठकुब्जं सन्निपातं कष्टसाध्यं विनिर्द्दिशेत् ॥ ४ ज्वरः कर्णान्तशोथश्च श्वासः कम्पः प्रलापनः ॥ स्वेदः कण्ठग्रहस्तापस्तृण्मोहो भयमेव च । कर्णिके सन्निपाते च लक्षणानि भवन्तिहि । ५ ॥ सङ्कटा कठिना जिह्वा कासः श्वासोंऽति- विह्वलः । मूको वधिरता तापो बलहानिश्च लक्षणम् ॥ जिम्भगः सन्निपातोऽयं कष्टात् कष्टतरः परः ॥ ६ ॥ मोहस्तापः प्रलापश्च व्यथा कण्ठे भ्रमः श्रमः ॥ वेदना च तृषा जाड्यं श्वासश्च लक्षणैरिभैः । कष्टात् कष्टतरो ज्ञेयः कग्राहः सान्निपातिकः ॥ दाहो मोहः शिरःकम्पो हिक्का श्वासाङ्ग- मद्द नम् । सन्तापश्चान्तको ज्ञेयः सन्निपातोऽतिमारकः ॥ ८ श्वसनं लोचने भुग्ने स्मृतिः स्थूला ज्वरोऽधिकः । मोहः प्रलापनं कम्पो भ्रमो निद्रा च लक्षणैः ॥ ज्ञातव्यो भुग्ननेत्रोऽयं सन्निपातः क्षयंकरः ॥ ९ ॥ रक्तनिष्ठीवनं मूर्च्छा ज्वरो मोहस्तृषा भ्रमः । वान्तिर्हिक्कातिसारश्च संज्ञानाशो हृदि व्यथा ॥ मण्डलं श्यावरक्तञ्च देहेषु लक्षणैरिमैः । ज्ञातव्यः सन्निपातोऽयं रक्तष्ठीवी निपातकः ॥ १० प्रलापतापकर्णार्त्तिः प्रज्ञानाशोऽतितापवान् । ज्ञेयः प्रलापकश्चिह्नैः सन्निपातोऽतिमारकः ॥ ११ शरीरं हिमवत् शीतमतिसारश्च कम्पनम् । कर्णनादो हस्ततापो हिक्का श्वासः क्रमो- त्तरम् । सर्व्वाङ्गशीतलो हन्ति शीताङ्गः सन्निपातकः ॥ १२ ॥ त्रिदोषञ्च मुखं शुष्कं निद्रावैकल्यकष्टवाक् । निश्चेतनमतिश्वासो मन्दाग्निर्बलहीनता ॥ मृत्युतुल्यमभिन्यासं सन्निपातञ्च लक्षयेत् ॥ १३ ॥ इति चक्रपाणिदत्तः ॥ * ॥ यं दृष्ट्वा यस्य सम्भवः स तस्य सन्निपातः । सन्नि- पातविधिरनिमित्तं तद्विघाताय । इति कलाप- व्याकरणे ४ वृत्तौ २ प्रकरणम् ॥ समूहः । यथा, -- “धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः सन्देशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः । इत्यौत्सु क्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे कामार्त्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥” इति मेघदूतम् ॥ सम्यक्प्रकारेण पतनं मरणञ्च ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सन्निपात¦ पु॰ सम् + नि + पत--घञ्।

१ मेलने
“सन्निपात-लक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति” व्या॰ परि॰।

२ कफादिधातुत्रयस्य वैषम्यरूपत्रिदोषजे ज्वरभेदे

३ नाशे

४ उपस्थितौ च।

५ तालभेदे
“एक एव गुरुर्यत्र सन्निपातःस चेष्यते” सङ्गीतदा॰। ज्वरभेदसान्निदानभेदादिकं भावप्र॰ उक्तं यथा
“तत्र सन्निपातज्वरस्य विप्रकृष्टसन्निकृष्टकारणकथनपूर्विकांसंप्राप्तिमाह
“त्रिदोषजनकैर्वातपित्तश्लेष्मामगेहगाः। वहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगाज्वरकारिणः”। पूर्व-रूपमाह
“प्राग्रूपाणि त्रिदोषाणां स्युस्त्रिदोषज्वरेनृणाम्”। अथ सन्निपातज्वरस्य सामान्यानि लक्ष-णान्याह
“क्षणे दाहः क्षणे शातमस्थिसन्धिशिरो-रुजा। सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि लोचने। सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः। तन्द्रामोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः। परिटग्धाखरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परा।{??}वनं रक्तपित्तस्यकफेनोन्मिश्रितस्य च। शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रा-नाशो हृदिव्यथा। स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शन-कल्पशः। कृशत्वं नातिगात्राणां सततं कण्ठफूजनम्। कोदानां श्यावरक्तानां मण्डलानाञ्च दर्शनम्। मूकत्वं[Page5216-b+ 38] स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च। चिरात्पाकश्चदोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः। ” लोचने सास्रावे सा-श्रुणी कलुषे अस्वच्छे निर्भुग्ने निर्गते कुटिले च कण्ठःशूकैरिवावृतः धान्याग्रैरिवावृतः। जिह्वा परिदग्धापरिदग्धेव ज्ञायते। ” अथवा परिदग्धा इव कृष्णादृश्यते स्रस्ताङ्गतां शिथिलाङ्गता। ष्ठीवनमित्यादिकफसयुक्तस्य रक्तस्य ष्ठीवनं शिरसो लोटनमितस्ततश्चा-लनं कृशत्वन्नातिगात्राणामिति गात्राणाम् अतिशयितंकार्श्यं न व्याधिप्रभावात् सततं निरन्तरं कोठः।
“वरटीदंष्ट्रसंस्थानं कोठ इत्यभिधीयते” श्यावः कपिशोवर्णः। मूकत्वमवचनत्वमल्पवचनत्वं वा स्रोतसां कर्ण-नासादीनाम्। अथ सामान्यसन्निपातज्वरस्य त्रयोदश विशेषानाह
“एकोल्वणास्त्रयस्तेषु द्व्युल्वणाश्च तथेति षट्। त्र्युल्वणश्चभवेदेको विज्ञेयः स तु सममः। प्रवृद्धमध्यहीनैस्तु वात-पित्तकफैश्च षट्। सन्निपातज्वरस्यैवं स्युर्विशेषास्त्रयोदश”। तत्र प्रवृद्धवातः मध्यपित्तो हीनकफः

१ मध्यवातःप्रवृद्धपित्तो हीनकफः

२ हीनवातः प्रवृद्धपित्तो भध्यकफः

३ प्रवृद्धवातः हीनपित्ता मध्यकफः

४ मध्यवातःहीनपित्तः प्रवृद्धकफः

५ हीनवातो मध्यपित्तः प्रवृद्ध-कफः

६ इति षट्। तेषां नामानि क्रमादाह
“विस्फा-रकश्चाशुकारी कम्पनो बभ्रसंज्ञकः। शीघ्रकारी तथा-भल्लुः सप्तमः कूटपालकः। संमोहकः पालकश्च याम्यःक्रकच इत्यपि। ततः कर्कटकः प्रोक्तस्ततो वैदारिकाभिधः” तन्त्रान्तरे विस्फारक इत्यत्र विस्फोरक इति पाठः। बभ्रस्थाने बभ्रुंरितिपाठः कुत्रापि बद्ध इति पाठःभल्लुरित्यत्र फस्सुरिति पाठः याम्य इत्यत्र संग्राम इतिपाठः कर्कटक इत्यत्र कर्कोटक इति पाठः। तत्र वातो-ल्वणस्य लक्षणमाह
“श्वासः कासो भ्रमो मूर्च्छा प्रलापोमोहवेपथू। पार्श्वस्थवेदना जृम्भा कषायत्वं मु खस्यच। वातोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत्। एष विस्फारको

१ नाभ्ना सन्निपातः सदारुणः। ” अथपित्तोत्त्वणस्य लक्षणमाह
“अतिसारो भ्रमो मूर्च्छामुखपाकस्तथैव च। गात्रे च बिन्दवो रक्ता दाहोऽतीवप्रजायते। पित्तोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्ष-येत्। भिषगभिः सन्निपातोऽयभाशुकारी

२ प्रकीर्त्तितः”। अथ कपोल्वणस्य लक्षणमाह
“जडता गद्गदा वाणीरात्रौ निद्रा भवत्यपि। प्रस्तब्धे नयने चैव मुखत[Page5217-a+ 38] माधुर्य्यमेव च। कफोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्यलक्षयेत्। मुनिभिः सन्निपातोऽयमुक्तः कम्पनसंज्ञकः

३ ”। अथ वातपित्तोल्वणस्य लक्षणमाह
“वातपित्ताधिको-ऽयन्त सन्निपातः प्रकुप्यति। तस्य ज्वरो मदस्तृष्णामुखशोथः प्रमीलकः। आध्मानारुचितन्द्राश्च कास-श्वासभ्रमश्रमाः। मुनिभिबभ्रनामायं

४ सन्निपात उदा-हृतः। ” अथ वातश्लेष्मोल्वणस्य लक्षणमाह
“बा-वत्सेष्माधिको यस्य सन्निपातः” प्रकुप्यति। तस्य शीत-ज्वरो मूर्च्छा क्षुत् तृष्णा पार्श्वनिग्रहः। शूलमखिद्य-मानस्य तन्द्रा श्वासश्च जायते। असाध्यः सन्निपातोऽयं{??}घ्रकारीति

५ कथ्यते। नहि जीवंत्यहोरात्रमगेना-विष्टविग्रहः। ”
“अथ पित्तश्लेष्मोल्वणस्य लक्षणमाह
“पित्तश्लेष्माधिको यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति। अन्तर्टाहोबहिःशीतं तस्य तृष्णा प्रवर्द्धते। तुद्यते दक्षिणे पार्श्वेउर शीर्षमलग्रहः। ष्ठौवति श्लेष्मपित्तञ्च कृच्छ्रात्-कटिश्च जायते। विडभेदश्वासहिक्राश्च वर्द्धन्तेसप्रमीलकाः। ऋषिभिर्भल्ल नामायं

६ सन्निपात उदा-हृतः। ” अथ वातपित्तश्लेष्मोल्वणस्य लक्षणमाह
“सर्वदोषोल्वणो यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति। त्रयाणा-मपि दोषाणां तस्य रूपाणि लक्षयेत्। व्याधिभ्योदारुणश्चैव वज्रशस्त्राग्निसन्निभः। केवलोच्छ्वासपरमस्त{??} स्तम्बलोधनः। त्रिरात्रात् परमेतस्य जन्तो-र्हरति जीवितम्। तदवस्थन्तु तं दृष्ट्वा मूढो व्याहरतेजनः। धर्षितो राक्षसैर्नूनमवेलायां चरन्ति ये।{??}म्बया ब्रुवते केचिद् यजिण्या ब्रह्मराक्षसैः। पिशा-{??}र्गुह्यकैश्चैव तथान्यैर्मस्तके हतम्। कुलदेवार्च्चनाहीनंधर्षिनं कुलदेवतैः। नक्षत्रपीडामपरे गरकर्मेति चापरे। सन्निपातमिमं प्रहुभिषजः कूटपालकम्

७ । ” अथप्रवृद्धमध्यहीनवातादिजनितसन्निपातज्वराणां लक्षणा-न्याह
“प्रवृद्धमध्यहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च यः। तेनरोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः। प्रलापायास-समाहकम्पमूर्च्छाऽरतिभ्रमाः। एकपक्षाभिघातश्च तत्रा-प्यते विशेषतः। एष संमोहकोऽ नाम्ना सन्निपातःञ्चदारुणः। ” रोगास्तएवोक्ताः उक्ता एव ते रोगाःव्यथातेपथुनिद्रानाशविष्टम्भादयो वातजाः दाहलष्णौ-ष्णतास्वेदादयः पित्तजाः गौरवाग्निपान्द्योत्कासतामिकामुखप्रसेकादयः कफजाः। तत्रापि प्रलापादयःपक्ष{??}तान्तां विशेषा{??}वन्ति। ननु वातः प्रवृद्धः सज्वरं[Page5217-b+ 38] करिष्यति पित्तन्तु मध्यसममिति यावत् तत्कथं ज्वरंकरिष्यति यत आह
“धातवस्तन्मला दोषाः स्युर्नाशाया-ऽसकास्तनौ। समाः सुखाय विज्ञेया बलायोपचयायच। ” इति उच्यते। अत्र पित्तं मध्यमपि अप्रकृत-मेव यतोऽप्रकृतयोर्वातश्लेष्मणोरपेक्षया मध्यं तेनमध्यकुषितनित्यर्थः। ननु कफक्षीणः स कथं ज्वरंकरिष्यति हीनशक्तित्वात् उच्यते दोषाः क्षीणा अपिव्याधीन् कुर्वत्येव यत आह
“वातक्षयेऽल्पचेष्टत्वं मन्द-वाक्त्वं विसंज्ञता। पित्तक्षवेऽधिकःश्लेष्मा बह्निर्मन्दःप्रभाक्षयः। ” शिथिलाः सन्धयोमूर्च्छारौक्ष्यं दाहः कफ-क्षये”। इत्याशङ्कासिद्धान्तश्चात्र परत्रापि।
“मध्यप्रवृद्धहीनैस्तु वातपित्तक{??}श्च यः। तेन रोगास्त एवोक्तायथादोषबलाश्रयाः। मोहप्रलापमूर्च्छाः स्युर्मन्यास्तम्भःशिरोग्रहः कासः श्वासो भ्रमस्तन्द्रा संज्ञावाशोहृदिव्यथा। स्वेभ्यो रक्तं विसृजति संरक्तं स्तब्धनेत्रता। तत्राप्येते विशेषाः स्युर्मृत्युरर्वाक् त्रिवासरात्। भिषग्भिः सन्निपातोऽयं कथितः पाकलाभिधः

९ । हीनप्रवृद्धमध्यैस्तु वातपित्तकफैश्च यः। तेन रोगास्त-एवोक्ता यथारोगबलाश्रयाः। हृदयं दह्यते चास्ययकृत्प्लीहान्त्रफुप्फुसाः। प्रच्यन्तेऽत्यर्थमूर्द्धाधःपूय-शोणितनिर्गमः। शीर्णदन्तश्च मृत्युश्च तत्राप्येतद्विशेषतः। भिषग्भिः सन्निपातोऽयं याम्यो

१० नाम्नःप्रकीर्त्तितः। प्रवृद्धहीनमध्यैस्तु वातपित्तकफैश्च यः। तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रवाः। प्रलापा-याससंमोहाः कम्पमूर्च्छाऽरतिभ्रभाः। सन्यास्तम्भेनमृत्युः स्वात् तत्राप्येतद्विशेषतः। भिषग्भिः सन्नि-पातोऽयं क्रकचः

११ संप्रकीर्त्तित। मध्यहीनप्रवृद्धैस्तुवातपित्तकफैश्च यः। तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः। कन्तर्दाहो विशेषोऽत्र न च वक्तुं सशक्यते। र{??}मालक्तकेनेव लक्ष्यते मुखमण्डलम्। पित्तेनाकर्षितः श्लेष्मा हृदयान्न प्रसिच्यते। इषुणे-वाहतं पार्श्वं तुद्यते खन्यते हृदि। प्रमीलकः श्वास-हिक्वा वर्द्धते तु दिने दिने। जिह्वा दग्धा खरस्पर्शागलः शूकैरिवावृतः। विसर्गं नाभिजानाति कूजेच्चापिकपोतवत्। अतीव श्लेष्मणा पूर्णः शुष्कवक्तौष्ठतालुकः। तन्द्रानिद्रातियोगार्त्तो हतवाग्निहतद्युतिः। न रतिंलभते नित्य विपरीतानि चेच्छति। आयम्यते चबहुशो रक्त ष्ठीवति चाल्पशः। एव कर्कटको

१२ नाम्रा[Page5218-a+ 38] सन्निपातः सुदारुणः। हीनंमध्यप्रवृद्धैस्तु वात-पित्तकफैश्च य। तेन रोगास्तएवोक्ता यथादोषब्रला-श्रयाः। अल्पशूलं कटीतोदो मध्ये दाहो रुजाभ्रमः। भृशं क्लमः शिरोवस्तिमन्याहृदयवाग्रुजः। प्रमीलकः श्वासकासहिक्वा जाड्यं विसंज्ञता। प्रथमोत्-पन्नमेनन्तु साधयन्ति कदाचन। एतस्मिन् सन्निवृत्ते तुकर्णमूले सुदारुणः। पिडका जायते जन्तोर्यथाकृच्छ्रेणजीवति। स वैदारिकसंज्ञो

१३ ऽयं सन्निपातः सुदारुणः। त्रिरात्रात् परमेतस्य व्यर्थमौषधकल्पनम्। ” तन्त्रा-न्तरे वातोल्वणादीनां सन्निपातज्ज्वरविशेषाणां त्रयो-दशानां शीताङ्गादीनि त्रयोदश नामान्तराणि लक्षणा-न्तराणि चाह
“शीताङ्गस्त्रिमलोद्भवज्वरगणे तन्द्रीप्रलापी ततो रक्तष्ठीवयिता च तत्र गणितः सम्भुग्नने-त्रस्तथा। साभिन्यासकजिह्वकश्च कथितः प्राग्सन्धिगोऽथान्तको रुग्दाहः सहचित्तविभ्रम इह द्वौकर्णकण्ठग्रहौ”। तन्द्री तन्द्रिका प्रलापी प्रलापकःरक्तष्ठीवयिता रक्तष्ठीवी संभुग्ननेत्रः भुग्ननेत्रः। अभि-न्यासकः अभिन्यासः कर्णकण्ठग्रहौ कर्णग्रहः कर्णिकःकण्ठग्रहः कण्ठकुब्जकः। अथ तेषां प्रत्येकं लक्ष-णानि
“हिमशिशिरशरीरः सन्निपातज्वरी यःश्वसनकसनहिक्वामोहकम्पप्रलापैः। क्लमबहुकफवाताटाहवम्यङ्गपीडाः स्वरविकृतिभिरार्त्तः शीतगा-त्रः

१ स उक्तः। तन्द्रातीव ततस्तृषानिसरणं श्वासो-ऽधिकः कासरुक् सन्तप्तातितनुर्गले श्वयथुना सार्द्धञ्चकण्डूकफम्। सुश्यामा रसना क्लमः श्रवणयोर्मान्द्यञ्चदाहस्तथा यत्र स्यात्सहि तन्द्रिको

२ निगंदितो दोष-त्रयोत्थो ज्वरः। यत्र ज्वरे निखिलदोषनितान्तरोषजाते प्रलापबहुला सहसोत्थिताश्च। कम्पव्यथाप-तनदाहविसंज्ञताः स्युर्नाम्ना प्रलापक

३ इति पथितःपृथिव्याम्। निष्ठीवो रुधिरस्य, रक्तसदृशं कृष्णं तनौमण्डलम् लौहित्यं नयने तृषाऽरुचिवमिश्वासातिसारभ्रमाः। अध्मानञ्च विसंज्ञता च पतनं हिक्काङ्ग-पीडा भृशम्। रक्तष्ठीविनि

४ सन्निपातजनिते लिङ्गंज्वां जायते। भृशं नयनवक्रताश्वसनकासतन्द्रा भृशम्। पलापमदवपथु{??}वणहानिमोहास्तथा। पुरो निखिलदो-{??} भवति यत्र लिङ्ग ज्वरे पुरातनचिकित्सकैः सइह{??} मतः। दोषास्तीव्रतरा भवन्ति बलिनः{??} यत्र ज्वर मोहोऽतीव विचेष्टता विकलता[Page5218-b+ 38] श्वासो भृशं मूकता। दाहश्चिक्कणमाननञ्च दहनोम-न्दोबलस्य क्षयः सोऽभिन्यास

६ इति प्रकीर्त्तितः इहप्राज्ञैर्भिषग्भिः पुरा। त्रिदोषजनिते ज्वरे भवति यत्रजिह्वा भृशम् वृता कठिनकण्टकैस्तदनु निर्भरं मूकता। श्रुतिक्षतिबलक्षतिश्वसनकाससन्तप्तयः पुरातनभिषग्वरा-स्तमिह जिह्वक

७ ञ्चक्षते। व्यथातिशयिता भवेच्छयथुसं-युता सन्धिषु प्रभूतकफता मुखे विगतनिद्रता कासरुक्। समस्तमिति कीर्त्तितं भवति लक्ष्म यत्र ज्वरे त्रिदोषज-निते बुधैः सहि निगद्यते सन्धिगः

८ । यस्मिन् लक्षणमेददस्ति सकलैर्दोषैरुदीर्णे ज्वरेऽजस्रं मूर्द्धविधूनने सकसनंसर्वाङ्गपीडाधिका। हिक्वाश्वाससदाहमोहसहिता देहे-ऽतिसन्तप्तता वैकल्यञ्च वृथा वचांसि मुनिभिः संकी-र्त्तितः सोऽन्तकः

९ । दाहोऽधिको भव्ति यत्र तृषा चतीव्रा श्वासप्रलापविरुचिभ्रममोहपीडाः। मन्याहनव्य-थनकण्ठरुजः श्रमश्च रुग् दाहसंज्ञ

१० उदित स्त्रिभवी ज्व-रोऽयम्। गायति नृत्यति हसति प्रलपति विकृतं नि-रीक्षतेमुह्येत्। सदाहव्यथाभयार्त्तो नरस्तु चित्तभ्रमे

११ ज्वरे भवति। दोषत्रयेण जनिता किल कर्णमूले तीव्राज्वरे भवति तु श्वयथुर्व्यथा च। कण्ठग्रहो बधिरताश्वसनं प्रलापः प्रस्वेदमोहदवनानि च कर्णिकाख्ये

१२ । कण्ठः शूकशतावरुद्धवदतिश्वासः प्रलापोऽरुचिर्दाहो-देहरुजा तृषापि च हनुस्तम्भः शिरार्त्तिस्तथा। मोहो वेपथुना सहेति सकलं लिङ्ग त्रिदोषज्वरेयत्र स्यात् स हि कण्ठकुब्ज

१३ उदितः प्राच्येश्चिकि-त्साबुधैः। सन्धिगस्तेषु साध्यः स्यात् तन्द्रिकञ्चित्त-विभ्रमः। कंर्णिको जिह्वक कण्ठकुब्जः पञ्चापि कष्ट-तः। रुग्दाहस्त्वतिकष्टं{??} संसाध्यस्तेषु भाषितः। रक्तष्ठीवी भुग्ननेत्रः शीतगात्रः प्रलापकः। अभिन्या-सोऽन्तकश्चैते षडसाध्याः प्रकीर्त्तिताः। ” अथ तन्त्रा-न्तरे वातोल्वणादीनां सन्निपातज्वरविशेषाणां त्रयो-दशानां कुम्भीपाकादीनि त्रयोदश नामान्तराण्याह
“कु-म्भीपाकः प्रोर्णुनावः प्रलापी ह्यन्तर्दाहो दण्डपातोऽ-न्तकश्च। एणोदाहश्चाथ हारिद्रसंज्ञो भेदा एते सन्नि-पातज्वरस्य। अजघोषभूंतहासौ यन्त्रापीडश्च संन्यासः। संशोषी च विशेषास्तस्यैवोक्तास्त्रयोदशान्यत्र”। अथैषांलक्षणानि
“घोणाविवरझरद्बहुशोणासितलोहितं सा-न्द्रम्। विलुठन्मस्तकमभितः कुम्भीपाकेन

१ पोडितं वि-द्यात्। उत्क्षिप्य यः स्त्रमङ्ग क्षिपत्यधस्तान्नितान्तमुच्छ-[Page5219-a+ 38] सिति। तं प्रोर्णुनाव

२ जुष्टं विचित्रकष्टं विजानीयात्। स्वेदभ्रमाङ्गभेदाः कम्पोदवथुर्वमिर्व्यथा कण्ठे। गात्रञ्चगुर्वतीव प्रलापि

३ जुष्टस्य जायते लिङ्गम्। अन्तर्द्दाहःशैत्यं बहिः, श्वयथुररतिरपि तथा श्वासः। अङ्गमपिदग्धकल्पं सोऽन्तर्दाहा

४ र्दितः कथितः। नक्तं दिवा ननिद्रामुपैति गृह्णाति मूढधीर्नभसः। उत्थाय दण्डपातो

५ भ्रमातुरः सर्वतो भ्रमति”। नभसो गृह्णाति आकाशात्-किञ्चित् ग्रहीतुं करौ प्रसारयतीत्यर्थः।
“संषूर्य्यतेशरीरं ग्रन्थिभिरभितस्तथोदरं मरुता। श्वासातुरस्यसततं विचतनस्यान्तका

६ र्त्तस्य”। परिधावतीव गात्रेरुक्पात्रे भुजङ्गपतङ्गहरिणगणः। षेपथुमतः सदाह-स्यैणोदाह

७ ज्वरार्त्तस्य”। रुकपात्रे पीडाभाजने गात्रस्यविशेषणमेतत्।
“यस्याऽतिपीतमङ्गं नयने सुतरां मल-स्ततोऽप्यधिकम्। दाहोऽतिशीतता बहिरस्य स हारि-द्रको

८ ज्ञेयः। छगलकसमानगन्धः स्कन्धरुजावान्निरुद्धगलरन्ध्रः। अजथोष

९ सन्निपातादाताम्राक्षः पुमान्भवति। शब्दादीनधिगच्छति न स्वान्विषयान् यदिन्द्रियग्रामैः। हसति प्रलपति परुष स ज्ञेयो भूतहा-सा

१० र्त्तः। येन मुहुर्ज्वरवेगात् यन्त्रेणेवावपीड्यतेगात्रम्। रक्तं पीतञ्च वभेद्यन्त्रापीडः

११ स विज्ञेयः। अतिसरति वमति कूजति गात्राण्यभितश्चिरं नरः क्षि-पति। सन्न्यासा

१२ सन्निपाते प्रलपत्युग्राक्षिमण्डलोभवति। मेचकवपुरतिमेचकलोचनयुगलो मलोत्सर्गात्। संशोषिणि

१३ सितपिडकामण्डलयुक्तो ज्वरे नरो भवति। नारायण एव भिषक् भेषजमेतेषु जाह्नवीनीरम्। नैरु-ज्यहेतुरेको नित्यं मृत्युञ्जयो व्येयः। ” अथासाध्यस्यसन्निपातज्वरस्य लक्षणमाह
“सन्निपातज्वरस्यान्तेकर्णमूले सुदारुणः। शोथः संजायते तेन कश्चिदेवप्रमुच्यते। ” सुटारुणः मारकत्वात् यतस्तेन शोथेनकश्चिदेव प्रमुच्यते को{??}पि जीवितं त्यजति इत्यर्थः।
“सन्निपातज्वरान् कष्टानसाध्यानपरे जगुः। दोषेप्रवृद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः। सन्निपातज्वरोऽसाध्यः कष्टसाध्यस्ततोऽन्यथा। ” सर्वाणि दाह-शीतादीनि सम्पूर्णानि आतुरगतानि प्रोक्तानि याव-ल्लक्षणानि यस्य सः। ततोऽन्यथा दोषे पक्वे अग्नौदीप्ते स्वल्पलक्षणकः कष्टसाध्य इत्यर्थः।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सन्निपात¦ m. (-तः)
1. Collection, assemblage, multitude.
2. Union, junction, contact.
3. Mixture, miscellaneous collection.
4. Morbid state of the three humours of the body producing fever and dangerous illness.
5. Alighting, descending, falling down.
6. Arrival.
7. A kind of musical tune or measure. E. सम् and नि before पत् to go, aff. घञ् |