सभासद्
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सभासद् पुं, (सभा + सद् + क्विप् ।) सभाभां सीदति उपविशति यः । तत्पर्य्यायः । सभास्तारः २ सभ्यः ३ सामाजिकः ४ । इत्य- मरः ॥ परिषद्वलः ५ पर्षद्वलः ६ परिषदः ७ पार्षदः ८ परिसभ्यः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ तल्लक्षणादि यथा । कात्यायनः । “सभ्यतावश्यवक्तव्यं धर्म्मार्थसहितं वचः । शृणोति यदि नो राजा स्यात्तु सभ्यस्तदानृणः ॥” सभ्यः समायां साधुः । तथाविधानाह याञ्ज- वल्क्यः । “श्रुताध्ययनसम्पन्नाः कुलीनाः सत्यवादिनः । राज्ञा सभासदः कार्य्याः शत्रौ मित्रे च ये समाः ॥” श्रुताध्यनसम्पन्नाः धर्म्मशास्त्रज्ञाः । कुलीनाः सङ्करादि-दोषशून्यमातापितृवंश-परम्पराकाः । गवस्मूताः मभासदः सभायां यथा सीदन्ति तथ दानमानसत्कारै राज्ञा कर्त्तव्याः । इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ * ॥ अन्यच्च । “समः शत्रौ च मित्रे च धर्म्मशास्त्रविशारदः । विपमुख्यः कुलीनश्च धर्म्मधिकरणे भवेत् ॥ कार्य्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदः ॥” इति मत्स्यपुराणे १८९ अध्यायः ॥ बृहस्पतिस्तु सप्त पञ्च त्रयो वा सभासदो भवन्तीत्याह । “लोकवेदज्ञधर्म्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयोऽपि वा । यत्रोपाविष्टा विप्राः स्युः सा यज्ञसदृशी सभा ॥” किञ्च । “सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्म्मतः ॥” तत्र ब्राह्मणा अनियुक्ताः सभासदस्तु नियुक्ता इति भेदः । तत्र नियुक्तानां यथावस्थितार्थ- कथनेऽपि यदि राजान्यथा करोति तदासौ निवारणीयोऽन्यथा दोषः । उक्तञ्चकात्यायनेन । “अन्यायेनापि तं यान्तं येऽनुयान्ति सभासदः । तेऽपि तद्भागिनस्तस्माद्रोधनीयः स तैर्नृपः ॥” इति मिताक्षरा ॥
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सभासद् पुं।
सामाजिकाः
समानार्थक:सभासद्,सभास्तार,सभ्य,सामाजिक
2।7।16।2।1
प्राग्वंशः प्राग्हविर्गेहात्सदस्या विधिदर्शिनः। सभासदः सभास्ताराः सभ्याः सामाजिकाश्च ते॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सभासद्¦ पु॰ सभायां सोदति--क्विप्। सामाजिके सभ्ये अमरःतल्लक्षणमाह याज्ञ॰
“श्रुताध्ययनसम्पन्नाः धर्मज्ञाः सत्य-वादिनः। राज्ञा सभासदः कार्य्या रिपौ मित्रे च येसमाः” इति। श्रुतेन मीमांसाध्याकरणादिश्रवणेन वेटा-ध्ययनेन च सम्पन्नाः। धर्मज्ञाः सत्यवादिनः सत्यवदन-शीलाः रिपौ मित्रे च समाः द्वेषरागशून्याः एवंविधासभासदः सभायां सदपि यथा सीदन्ति तथा दानमान-सत्कारैः राज्ञा कर्त्तव्याः सभ्यत्वेन वरीतव्या इत्यर्थः। अतस्तेषामुपादेयत्वात् स्वाध्यायोऽध्येतव्यो यूपं छिनत्तिपुरोहितस्तं प्रकुर्वीतेत्यादिवत् सत्यपि कर्मत्वेऽनुद्देश्यत्वात्तद्गतैकत्ववद्बहुत्वं विवक्षितम्। तच्च यद्यपि कपिञ्ज-लन्यायेन त्रित्वमात्रेणापि चरितार्थं तथापि स्मृत्यन्तरोक्त-बहुत्वविकल्पपरम्। तथा च वृहस्पतिः
“लोकवेदज्ञधर्मज्ञाःसप्त पञ्च त्रयोऽपि वा। यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सायज्ञसदृशी सभा” इति। मनुना तु त्रय एवोक्ताः। [Page5228-a+ 38]
“यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रय” इति। अत्र त्रिभ्योऽन्यूनाः सप्तभ्योऽधिकाश्च न कार्य्या इत्यत्रतात्पर्य्यं सङ्ख्यावैषम्यन्तु
“भूयोऽल्पविरोधे भूयसां स्यात्सधर्मकत्वमिति न्यायेन विप्रतिपत्तावधिकसङ्ख्यावचनमाद-रणीयं गुणसाम्यैः। तद्वैषम्ये तु शतमप्यन्धानान्न पश्य-तीति न्यायेन गुणवत्तरवचनमेवेति प्रदर्शनार्थम्।
“यत्तुचत्वारो धर्मज्ञाः पर्षत्त्रैविद्यमेव वा। सा ब्रूते यं स धर्मःस्यादेको वाऽध्यात्मवित्तमः” इति योगीश्वरेण विषम-सङ्ख्यत्वमपि बहुत्वमपि चानादृतम्। तत्तु पूर्वोक्तानांघर्मकारकज्ञापकहेतूनां सन्देहनिर्णयविषयं प्रक्रमात्। व्यवहारविषये तु त्र्यवराणां विषमसङ्ख्यानामेव सभ्यत्वंविशेषविधानादित्यवसेयम्। एते च ब्राह्मणा एव। मनुवृहस्पतिभ्यां विप्रपदोपदानात्। स तु सभ्यैःस्थिरैर्युक्तः प्राज्ञैर्मौलैर्द्विजोत्तमैः। धर्मशास्त्रार्थकुशलै-रर्थशास्त्रविशारदैरिति” द्विजोत्तमपदस्य च कात्यायने-नोपादानात्। नारदेन
“राजा तु धार्मिकान् सभ्या-न्नियुञ्ज्यात् सुपरीक्षितान्। व्यवहारधुरां वोढुं ये शक्ताःपुङ्गवा इव। धर्मशास्त्रेषु कुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः। समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः” इति। विचार्य्य श्रेणिभिः कार्य्यं कुलैर्यन्न विचारितम्। ग-णैश्च श्रेण्यविज्ञातं गणाज्ञातं नृयुक्तकैः। कुलादिम्यो-ऽधिकाः सभ्यास्तेभ्योऽध्यक्षोऽधिकः कृतः। सर्वेषा-मधिको राजा धर्मं यत्नेन निश्चितम्। उत्तमाधम-मध्यानां विवादानां विचारणात्। उपर्य्युपरि बुद्धी-नाञ्चरन्तीश्वरबुद्धयः” वर्णभेदोऽनादृतः। शुक्रनीतिपरिशिष्टेऽपि तथैवोक्तं यथा
“यद्वर्णजो भवेद्राजा योज्यस्तद्वर्णजः सदा। तद्वर्णएव गुणिनः प्रायशः सद्भवन्ति हि। व्यवहारविदःप्राज्ञा वृत्तशीलगुणान्विताः। रिपौ मित्रे समा ये चचमज्ञाः सत्यवादिनः। निरालसा जितक्रोधकामलोभाःप्रियंवदाः। राज्ञा ते च नियोज्याः स्युः सभ्याः सर्वासुजातिषु”
“राजा तु धार्मिकान् सभ्यान् नियुञ्ज्यात् सु-वरीक्षितान्। व्यवहारधुरां वोढुं ये शक्ताः पुङ्गवाइव। लोकवेदज्ञधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयोऽपि वा। यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सा यज्ञसदृशी सभा। श्रोतारोबणिजस्तत्र कर्त्तव्याः सुविचक्षणाः। अनियुक्तो नियुक्तोवा धर्मज्ञो वक्तु मर्हति। एकः शास्त्रमधीयानो विन्द्य न्नकार्यनिर्णयम्। तस्माद् बह्वागमः कार्य्यो विवादेषू-[Page5228-b+ 38] त्तमो नृपैः। स ब्रूते यं स धर्मः स्यादेको वाध्यात्मचिन्तकः। एकद्वित्रिचतुर्वारं व्यवहारानुचिन्तनम। कार्य्यं पृथक् पृथक् सभ्यै राज्ञा श्रेष्ठात्तरैः सह। अर्थिप्रत्यर्थिनौ सभ्यान् लेखकप्रेक्षकांश्च यः। धर्मवाक्यैरञ्जयति स सभास्तारतामियात्। नृपोऽधिकृतसभ्याश्चस्मृतिगणकलेखकौ। हेमाग्न्यम्बु खं पुरुषः साधना-ङ्गानि वै दश। एवद्दशाङ्गकरणं यस्यामध्यास्य पार्थिवः। न्यायान् पश्येत् कृतमतिः सा सभाऽध्वरसन्निभा”।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सभासद्¦ m. (-सत् or सद्) One of a company, an assistant at an assembly or meeting; (in law, an assessor.) E. सभा an assembly, सद् who goes.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सभासद्/ सभा--सद् m. " sitting at an -assassembly " , an assistant at a meeting or assessor in a court of justice AV. etc. etc.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सभासद् पु.
(सभायां सीदति, सभा + षद् + क्विप्) द्यूत- शाला में बैठने वाला व्यक्ति, अर्थात् जुआरी। वे दाँव की रकम के रूप में गाय को लेते हैं, भा.श्रौ.सू. 5.12.9. अथवा गाय से चावल खरीदा जाता है, पकाया जाता है और सभासदों को दे दिया जाता है, आप.श्रौ.सू. 5.2०.23; सभागार में बैठने का कृत्य का.श्रौ.सू. 4.15.31 (अगिन्होत्र)।