समुदय

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

समुदयम्, क्ली, (सम् + उत् + इण् + अच् ।) लग्नम् । यथा, -- “सामर्थ्यं तनु कल्यते समुदये वित्तं कुटुम्बं ततो विक्रान्तिं सहजं तृतीयभवने योधञ्च सञ्चि- न्तयेत् ।” इत्यादि ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ षण्णाडीचक्रान्तर्गतचतुर्थनाडी । सा तु जन्म- नक्षत्रावधिकाष्टादशनक्षत्ररूपा । तत्पर्य्यायः । सामुदायिकम् २ । यथा, ज्योतिस्तत्त्वे । “जन्मर्क्षं कर्म्म ततो दशमं सांघातिकं षोडशभम् । समुदयमष्टादशभं विनाशसंज्ञं त्रयोविंशम् ॥ सन्तप्ते सामुदायिके मित्रभूत्यर्थसंक्षयः ॥”

समुदयः, पुं, (सम् + उत् + इण् + अच् ।) समूहः । इत्यमरः । २ । ५ । ४० ॥ (यथा, कथासरित्- सागरे । १० । १९६ । “तमुपाजग्मतुस्तौ च सेनासमुदयान्वितौ । तं विज्ञायैव संबन्धं मुदा दुहितृवत्सलौ ॥”) युद्धम् । (यथा, महाभारते । ६ । ११३ । ४४ । “द्रोणः पाञ्चालपुत्त्रेण समागम्य महारणे । महासमुदयं चक्रे शरैः सन्नतपर्व्वभिः ॥”) समुद्गमः । इति मेदिनी ॥ दिवसः । इति शब्दचन्द्रिका ॥

अमरकोशः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

समुदय पुं।

समूहः

समानार्थक:समूह,निवह,व्यूह,सन्दोह,विसर,व्रज,स्तोम,ओघ,निकर,व्रात,वार,सङ्घात,सञ्चय,समुदाय,समुदय,समवाय,चय,गण,संहति,वृन्द,निकुरम्ब,कदम्बक,पेटक,वार्धक,पूग,ग्राम,सन्नय,संस्त्याय,जाल,पटल,राशि

2।5।40।1।2

समुदायः समुदयः समवायश्चयो गणः। स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम्.।

 : रात्रिसमूहः, पद्मसङ्घातः, अब्जादीनाम्_समूहः, क्रय्यवस्तुशालापङ्क्तिः, पङ्क्तिः, वनसमूहः, तृणसमूहः, नडसमूहः, सजातीयैः_प्राणिभिरप्राणिभिर्वा_समूहः, जन्तुसमूहः, सजातीयसमूहः, सजातीयतिरश्चां_समूहः, पशुसङ्घः, पशुभिन्नसङ्घः, एकधर्मवतां_समूहः, धान्यादिराशिः, कपोतगणः, शुकगणः, मयूरगणः, तित्तिरिगणः, गणिकासमूहः, गर्भिणीसमूहः, युवतीसमूहः, बन्धूनां_समूहः, वृद्धसमूहः, केशवृन्दम्, राजसमूहः, क्षत्रियसमूहः, हस्तिवृन्दम्, गजमुखादिस्थबिन्दुसमूहः, गजशृङ्खला, निर्बलहस्त्यश्वसमूहः, अश्वसमूहः, रथसमूहः, धृतकवचगणः, हस्तिसङ्घः, वृषभसङ्घः, गोसमूहः, वत्ससमूहः, धेनुसमूहः, उष्ट्रसमूहः, मेषसमूहः, अजसमूहः, सजातीयशिल्पिसङ्घः, औपगवानां_समूहः, अपूपानां_समूहः, शष्कुलीनां_समूहः, माणवानां_समूहः, सहायानां_समूहः, हलानां_समूहः, ब्राह्मणानां_समूहः, वाडवानां_समूहः, पर्शुकानां_समूहः, पृष्ठानां_समूहः, खलानां_समूहः, ग्रामाणां_समूहः, जनानां_समूहः, धूमानां_समूहः, पाशानां_समूहः, गलानां_समूहः, सहस्राणां_समूहः, कारीषाणां_समूहः, चर्मणां_समूहः, अथर्वणां_समूहः, मेघपङ्क्तिः, सङ्घातः, समूहः

पदार्थ-विभागः : समूहः, द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्येतरः, जन्तुः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

समुदय¦ पु॰ सम् + उद् + इण अच्।

१ समूहे अभरः

२ युद्धे

३ समुद्गमे मेदि॰

४ दिवमे शब्दर॰। ज्योतिषोक्ते

५ लग्नेन॰।

३ षड्नाडीचक्रम्ये जन्मतारवधिके अष्टादशनक्षत्रेचक्रशब्दे पृ॰ दृश्यम्। घञतः समहे युद्धे पु॰ अमरः। पृष्ठस्थसैन्ये अजयः अत्युन्नतौ मेदि॰।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

समुदय¦ m. (-यः)
1. Multitude, number, heap or quantity.
2. War, battle.
3. Assent, rise.
4. Rising, (as of the sun, &c.)
5. Effort, exertion, perseverance.
6. A day.
7. The rear of an army.
8. Revenue. E. सम् and उद् before इण् to go, aff. अच् or णच्; also समुदाय |

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

समुदयः [samudayḥ], 1 Ascent, rising up (of the sun).

Rise (in general).

A collection, multitude, number, heap; सामर्थ्यानामिव समुदयः संचयो वा गुणानाम् U.6.9.

Combination.

The whole.

Revenue; Ms.7.56 (com. समुदयन्त्युत्पद्यन्ते$स्मादर्था इति समुदयः).

Effort, exertion.

War, battle; महासमुदयं चक्रे शरैः सन्नतपर्वभिः Mb.6.116.45.

Day.

The rear of an army.

Finance, account; सर्वं राज्ञः समुदयमायं च व्ययमेव च । एका$हं वेद्मि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनि ॥ Mb.2.233.53.

A producing cause; आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् । तस्य लिङ्गं प्रवक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ॥ Mb.5.63.13.

यम् The rising of a planet &c.

An auspicious moment (लग्न).

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

समुदय/ सम्-उदय m. (rarely n. )coming together , union , junction , combination , collection , assemblage , multitude , aggregation , aggregate( acc. with कृ, " to collect or assemble ") MaitrUp. MBh. etc.

समुदय/ सम्-उदय m. (with Buddhists) the aggregate of the constituent elements or factors of any being or existence (in later times equivalent to " existence " itself) Buddh. Sarvad.

समुदय/ सम्-उदय m. a producing cause( e.g. दुःखस्" the cause of suffering ") Dharmas. 22

समुदय/ सम्-उदय m. income , revenue Mn. MBh.

समुदय/ सम्-उदय m. success , prosperity Mr2icch.

समुदय/ सम्-उदय m. war , battle L.

समुदय/ सम्-उदय m. a day L.

समुदय/ सम्-उदय m. = उद्गमor समुद्गमL.

समुदय/ सम्-उदय m. rising (of the sun etc. ) W.

समुदय/ सम्-उदय n. an auspicious moment(= लग्न) L.