सरस्वत्
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सरस्वान्, [त्] पुं, (सरो नीरमस्त्यस्येति मतुप् । तसौ मत्वर्थे इति भत्वान्न पदकार्य्यम् ।) समुद्रः । इत्यमरः । १ । १० । १ ॥ नदः । रसिके, त्रि । इति मेदिनी ॥
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सरस्वत् पुं।
समुद्रः
समानार्थक:समुद्र,अब्धि,अकूपार,पारावार,सरित्पति,उदन्वत्,उदधि,सिन्धु,सरस्वत्,सागर,अर्णव,रत्नाकर,जलनिधि,यादःपति,अपाम्पति
1।10।1।2।4
समुद्रोऽब्धिरकूपारः पारावारः सरित्पतिः। उदन्वानुदधिः सिन्धुः सरस्वान्सागरोऽर्णवः॥
अवयव : तरङ्गः,महातरङ्गः,अब्ध्यम्बुविकृतिः
: समुद्रविशेषः, क्षारसमुद्रः
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, स्थानम्, प्राकृतिकस्थानम्
सरस्वत् पुं।
नदविशेषः
समानार्थक:शोण,हिरण्यवाह,सरस्वत्,सिन्धु
3।3।57।3।2
सङ्कीर्णौ निचिताशुद्धाविरिणं शून्यमूषरम्. सेतौ च वरणो वेणी नदीभेदे कचोच्चये। देवसूर्यौ विवस्वन्तौ सरस्वन्तौनदार्णवौ॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, स्थानम्, प्राकृतिकस्थानम्
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सरस्वत्¦ पु॰ सरांसि जलानि सन्त्यस्य मतुप मस्य वः।
१ सरावरे
२ सागरे
३ नदे
४ रसिके त्रि॰ मेदि॰
५ नद्यां
६ बाण्यां
७ गवि
८ स्त्रीरत्ने स्त्री मेदि॰ ङीप्। सा च
९ ज्योतिष्मत्यां
१० ब्राह्म्यां शक्तौ राजनि॰।
११ देवीभेदेमेदि॰
१२ सीमलतायां शब्दच॰।
१३ बुद्धशक्तिभेदेत्रिका॰
१४ दुर्गायाम्
“सराः सरणशीलत्वात् गेयाख्येसप्त कीर्त्तिताः। अति प्रापणदाने वा तेन देवी सर-स्वती” देवीपु॰
४५ अ॰ तन्नामनिरुक्तिः। पृषो॰।
१५ वाग-धिष्ठातृदेव्याम्
“आविर्बभूव तत्पश्चात् मुखतः पर-मात्मनः। एषा देवी शुक्लवर्णा वीणापुस्तकधारिणी। वागधिष्ठातृदेवी सा कवीनानिष्टदेवता। शुद्धसत्त्वस्वरूपाच शान्तरूपा सरस्वती” ब्रह्मवै॰ ब्र॰ ख॰
३ अ॰। तत्रैवगणे॰
७० अ॰
“वागधिष्ठात्री या देवी शास्त्रज्ञानप्रदासदा। कृष्णकण्ठोद्भवा या च सा च देवी सरस्वती”।
“बन्धुजीवञ्च द्रोणञ्च सरस्वत्यै न दापयेत्” मत्स्यसू॰ तत्-पूजादिकं तन्त्रसा॰ दृश्यम्।
१६ सन्ध्याकाले उपास्यदे-वतायां गायत्रीशब्दे
२५
८३ पृ॰ दृश्यम्। सरः ब्रह्म-सरः उत्पत्तिस्थानत्वेनास्त्यस्याः मतुप् मस्य वः ङीप्।
१७ नदीभेदे सरस्वतीनद्या तथोत्पत्तिकथा च
“प्रस्नुतासिमहाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा। जानन्नि त्वां सरि-च्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः” भा॰ श॰
५ अ॰। तस्याश्चसप्तनोमत्वं यथा
“राजन्! सप्त सरस्वत्यो याभिर्व्याप्त-मिदं जगत्। आहूता बलवद्भिहि तत्र तत्र सरस्वती। तप्रभा
१ काञ्चनाक्षो
२ च विशाला
३ च मनोरमा
४ । सरस्वती
५ चोघवती
६ सुरेणु
७ र्बिमलोदका” भा॰ श॰
२९ श॰। तासां नामकारणञ्च तत्राध्याये दृश्यम् तस्या[Page5249-b+ 38] माहात्म्यं तत्रैव सारस्वतोपाख्याने दृश्यम्।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सरस्वत्¦ mfn. (-स्वान्-स्वती-स्वत्)
1. Juicy, sapid.
2. Elegant.
3. Sentimental. m. (-स्वान्)
1. The ocean.
2. A male river.
3. A buffalo.
4. A lake. f. (-स्वती)
1. The wife of BRAHMA4, the goddess of speech and eloquence, the patroness of music and the arts, and the inventress of the Sanskrit language and De4vana4gari letters.
2. Speech, the faculty or its exercise.
3. A river, the SARASWATY, which rises in the mountains bounding the north-east part of the province of Delhi, whence it runs in a south-westerly direction, and is lost in the sands of the great desart in the country of the Bhatti: according to the Hindus the river only disappears in this place, and continuing its course under ground, joins the Ganges and Jamuna4 at A4lla4ha4ba4d.
4. A river in general.
5. An excellent woman.
6. A cow.
7. The wife of a Muni.
8. A female divinity, peculiar to the Jainas.
9. The moon-plant, (Asclepias acida.)
10. An epithet of DURGA
4. E. सरस् a lake, and मतुप् poss. aff.; or स with, रस flavour, taste, and the same aff.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सरस्वत् [sarasvat], a.
Having water, watery; सदैव सारस्य सरस्वतामुना Rām. ch.2.85.
Juicy, succulent.
Elegant.
Sentimental.
Tasty, sapid. -m.
The ocean; कार्ष्णिः प्रत्यग्रहीदेकः सरस्वानिव निम्नगाः Śi.19.1.
A lake; आह्लादनामनि सरस्वति सारसाक्षि क्वैतादृशस्तरुरशेष- जनोपकारी Rām. ch.5.58.
A male river (नद).
A buffalo.
N. of Vāyu.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
सरस्वत्/ सरस्--वत् mfn. ( सरस्-)abounding in or connected with ponds etc. BhP.
सरस्वत्/ सरस्--वत् mfn. juicy , sapid L.
सरस्वत्/ सरस्--वत् mfn. elegant ib.
सरस्वत्/ सरस्--वत् mfn. sentimental ib.
सरस्वत्/ सरस्--वत् mfn. finding pleasure or delight in( loc. ) Cat.
सरस्वत्/ सरस्--वत् m. N. of a divinity belonging to the upper region (considered as offspring of the water and plants , as guardian of the waters and bestower of fertility) RV. AV. TS. Pan5cavBr.
सरस्वत्/ सरस्--वत् m. of a male deity corresponding to सरस्वतीTS. S3Br.
सरस्वत्/ सरस्--वत् m. the sea S3is3.
सरस्वत्/ सरस्--वत् m. a river L.
सरस्वत्/ सरस्--वत् m. N. of a river(= सरसती) BhP.
सरस्वत्/ सरस्--वत् m. a buffalo W.