सारङ्गः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सारङ्गः, पुं, (सरतीति । सृ गतौ + “सृवृञो- र्वृद्धिश्च ।” उणा० १ । १२१ । इति अङ्गच् । वृद्धिश्च ।) चातकपक्षी । इत्यमरः । २ । ५ । १७ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ६३ । १६ । “उष्णमन्तर्द्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः । ततो जहृषिरे सर्व्वे भेकसारङ्गवर्हिणः ॥”) हरिणः । (यथा, भट्टिः । ३ । २६ । “गोमायुसारङ्गगणाश्च सम्यक् नायासिषुर्भीममरासिषुश्च ॥”) मातङ्गजः । इति मेदिनी ॥ पक्षिभेदः । भृङ्गः । इति विश्वः ॥ यथा, -- “नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् कुशलान्याशु सिध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥” इति श्रीभागवते । १ । १८ । ७ ॥ “ननु अधर्म्महेतुं कलिं सर्व्वथा किं न हत्वान् तत्राह नानुद्वेष्टीति । सारङ्गो भ्रमर इव सार- ग्राही । सारमाह यत् यस्मिन् कुशलानि पुण्यानि आशु संकल्पमात्रेण फलन्ति इतराणि पापानि आशु न सिध्यन्ति यतस्तानि कृतान्येव सिध्यन्ति न तु संकल्पितमात्राणीति ।” इति श्रीधरस्वामी ॥ * ॥ छत्रम् । राजहंसः । चित्र- मृगः । (यथा, महाभारते । ७ । २२ । २१ । “आक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशवला हयाः ॥”) वाद्यभेदः । अंशुकम् । इति शब्दरत्नावली ॥ नानावर्णः । मयूरः । कामदेवः । धनुः । केशः । स्वर्णम् । आभरणम् । पद्यम् । शङ्खः । चन्दनम् । कर्पूरम् । पुष्पम् । कोकिलः । मेघः । पृथिवी । रात्रिः । दीप्तिः । सिंहः । इत्यनेकार्थकोषः ॥ * ॥ सारङ्गहरिणमांसगुणाः । “सारङ्गं जाङ्गलं स्निग्धं मधुरं लघु वृष्यदम् ।” इति राजनिर्घण्टः ॥

सारङ्गः, त्रि, (सृ + अङ्गच् ।) शवलः । इत्य- मरः । ३ । ३ । २३ ॥ “शारङ्गश्चातके ख्यातः शवले हरिणेऽपि च । इति तालव्यादावजयः । अतएव सारङ्गो दन्त्यादिस्तालव्यादिश्च ।” इति भरतः ॥