सूर्य्य

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सूर्य्यः, पुं, (सरति आकाशे सुवति कर्म्मणि लोकं प्रेरयति वा । सृ गतौ सूप्रेरणेवा + “राजसूय- सूर्य्यमृषोद्येति ।” ३ । १ । ११४ । इति क्यप्प्रत्ययेन माधुः ।) ग्रहविशेषः । अर्कपर्णः । इति मेदिनी ॥ बलिपुत्त्रः । इति केचित् ॥ (यथा, हरिवंशे । ३ । ७४ । “बलेः पुत्त्रशतञ्चासीत् बाणज्येष्ठं नराधिप । धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चेन्द्रतापनः ॥”) दानवविशेषः । यथा, -- “अभवन् दनुपुत्त्राश्च वंशे ख्याता महासुराः । विप्रचित्तिप्रधानास्ते शतं तीव्रपराक्रमाः ॥ स्वर्भानुर्वृषपर्व्वा च कुहदश्च महासुरः । धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यश्च दनुमानिन्द्रतापनः ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥ ग्रहविशेषस्य पर्य्यायो यथा । सूरः २ अर्य्यमा ३ आदित्यः ४ द्वादशात्मा ५ दिवाकरः ६ भास्करः ७ अहस्करः ८ व्रध्रः ९ प्रभाकरः १० विभा- करः ११ भास्वान् १२ विवस्वान् १३ सप्ताश्वः १४ हरिदश्वः १५ उष्णरश्मिः १६ विवर्त्तनः १७ अर्कः १८ मार्त्तण्डः १९ मिहिरः २० अरुणः २१ पृषा २२ द्युमणिः २३ तरुणिः २४ मित्रः २५ चित्रभानुः २६ विरोचनः २७ विभावसुः २८ ग्रहपतिः २९ त्विषाम्पतिः ३० अहःपतिः ३१ भानुः ३२ हंसः ३३ सहस्रांशुः ३४ तपनः ३५ सविता ३६ रविः ३७ । इत्यमरः । १ । ३ । २८ -- ३१ ॥ शृरः ३८ भगः ३९ वृध्नः ४० पद्मिनीवल्लभः ४१ हरिः ४२ दिनमणिः ४३ चण्डांशुः ४४ सप्त- मप्तिः ४५ गभस्तिमान् ४६ अंशुमाली ४७ काश्यपेयः ४८ खगः ४९ भानुमान् ५० लोक- लोचनः ५१ पद्मबन्धुः ५२ ज्योतिष्मान् ५३ अव्यथः ५४ तापनः ५५ चित्ररथः ५६ खमणिः ५७ दिवामणिः ५८ गभस्तिहस्तः ५९ हेलिः ६० पतङ्गः ६१ अर्च्चिः ६२ दिनप्रणीः ६३ षेदोद्यः ६४ कालकृतः ६५ ग्रहराजः ६६ हस्ताम्भोजैर्दधानं त्रिनयनविलसद्वे दवक्त्वाभि- रामं मार्त्तण्डं वल्लभार्द्धं मणिमयमुकुटं हारदीप्तं भजामः ॥” एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्यार्घस्थापनं कुर्य्यात् ततः पूर्व्वोक्तक्रमेण पीठं संपूज्य पूर्व्वादिदिक्षु कर्णिकायाम् । उं उषायै नमः । एवं पं प्रभायै पं प्रज्ञायै सं सन्ध्यायै इति संपूज्य मूर्त्तिं मूलेन कल्पयेत् । ततः पूर्व्वादिदिक्षु सूर्य्यं भास्करं भानुं रविञ्च पूजयेत् । कोणेषु दिवाकरम् । ततः पूर्व्वदक्षिणपश्चिमोदीच्येषु दिक्षु ठ्रां हृदयाय नमः । इत्यादिना पूज्ययेत् । ईशाने ठ्रौं नेत्र- त्रयाय वौषट् । शारदायाम् । “सूर्य्यादीन् चतुरो दिक्षु विदिक्ष्वन्यं समर्च्चयेत अङ्गपूजा यथापूर्व्वा नेत्रमीशानदिग्गतम् ॥” ततः पूर्व्ववच्चन्द्रादिग्रहान् पूजयेत् । ततो लोकपालान् पूजयेत् । तथा च निबन्धे । “ग्रन्थानष्टौ तथा बाह्ये लोकपालांस्ततःपरम् ॥” ततो धूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् । अस्य पुरश्चरणजपो लक्षत्रयसंख्यः । त्रिमधुरो- पेतैः कमलैर्द्दशांशहोमः । तथा च । “लक्षत्रयं जपेन्मन्त्री बीजं विम्बपुटीकृतम् । दशांशं कमलैः फुल्लैर्जुहुयान्मधुरोक्षितैः ॥ इमं मन्त्रं जपन्मर्त्यः कान्तिं पुत्त्रान् धनं द्युतिम् वाक्सिद्धिममितां लक्ष्मीं सौभाग्यमपि साधयेत् इति तन्त्रसारः ॥ * ॥ अस्य प्रकारान्तरमन्त्रध्यानपूजादिकं गरुड- पुराणे ३९ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ सूर्य्ये वर्ण- नीयानि यथा । अरुणता १ रविमणिप्रकाशः २ चक्रवाकप्रीतिः ३ पद्मप्रकाशः ४ पश्रिकप्रौतिः ५ लोचनप्रीतिः ६ तारार्त्तिः ७ चन्द्राप्रकाशः ८ दीपाप्रकाशः ९ ओषध्यप्रकाशः १० पेच- कार्त्तिः ११ तमोऽभावः १२ चैरार्त्तिः १३ कुमु- दार्त्तिः १४ कुलटार्त्तिः १५ । इति कविकल्प- लता ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सूर्य्य¦ पु॰ सृ--क्यप् नि॰।

१ दिवाकरे

२ अर्कवृक्षे चअमरः।

३ दानवभेदे वह्निपु॰

४ अर्कपर्णवृक्षे मेद॰। सूर्य्यग्रहकक्षादिकं खगोलशब्दे

२४

२५ पृ॰ दृश्यम्। तस्य प्रकृतिस्वरूपादिकं सर्वार्थचि॰ उक्तं यथा[Page5328-a+ 38]
“भानुर्युगान्ताङ्कितदेहरक्तः श्यामान्वितः पिङ्गलनेत्र-कान्तिः। पित्तात्मकोऽयं समगात्रयष्टिः प्रतापयुक्सत्त्वगुणोऽल्परोमा। सञ्चारयुक् सङ्कुचितार्थवाक्यः स्वल्प-प्रजो दैविकवुद्धियुक्तः”। स च प्राच्या दिशः खामी। पुंग्रहः क्षत्रियजातीयः अस्थिसारः देवस्थलेशश्च। वृहज्जातके तट्टीकायाञ्च सूलं दृश्यम्। ग्रहयज्ञशब्देतन्मन्त्रभेदादिकं दृश्यम्। जन्मकाले लग्नादिकस्थस्यतस्य फलं जातकपद्धतावुक्तं यथा
“लग्ने

१ सूर्य्ये स्वल्पकेशः प्रचण्डो मानी क्रोधी नेत्र-रुक् निघृणश्च। शूरोऽक्षान्तश्चालसः कर्कशाङ्को नीचेनिःस्वा भूपजोऽप्यक्षिहीनः। धने

२ दिनेशे बहुवित्तभृत्य-चतुष्पदाढ्योऽपि नरो भवेत् सः। विनष्टसौभाम्यसुस्वोनृवालेश्चौरेर्हृतार्थो मुलरोगदुःखो। सहस्ररश्मौसहज

३ बलाढ्यो धीविक्रमैर्लोकमनीभिरामः। विनष्ट-तुल्यादरजो नरः स्याद्दुष्टारिपक्षस्य विनाशकश्च। मित्रेमित्रे

४ बन्ध भर्वाहनैः स्याद्धीनः सौख्यैर्मानसोत्थैश्च हीनः। ताताम्बादेर्नाशकारी नरो वै सेबाकारो भूपतेः कुत्-सितस्य। सूनौ

५ भानौ सूनुसौख्यस्वहीना दुर्गारण्य-क्ष्माधरेषूपरक्तः। मेधायुक्तो मन्त्रसम्प्राप्तसम्पत्स्वल्पा-युर्वै जायते नानवोऽयम्। कुमुदगहनशत्रौ शत्रुभावं

६ प्रपन्ने भवति नरपतिर्वा दण्डनेता धनाढ्यः। प्रबल-जठरवह्निर्भूरिकामो गुणी वै बलरिपुसहितः स्वात्पूरुषः केचिदेवम्। भार्य्याभावे

७ भास्करे चाभिभूतोमार्य्यामिर्वे हीनकान्तीरुगाढ्यः। भूपाद्बन्धै पीडितो-ऽमोर्गगामी सुश्रीहीनो मानवः शीलहीनः। निधनगे

८ नलिनोदयिते नरा नयनयार्विकलत्वयुतो भवेत्। तनु-धनात्मजजीवितसौख्यभागभिमतेन जनेन वियोजितः। धर्म

९ स्थिते घर्मकरे धनेन घनेन युक्तो बहुमित्रपुत्रः। मूदेववृन्दारकवृन्दभक्तिः पितृप्रियो वैरकरः समृद्धः। गगन

१० गे गगनस्य मणौ नरो मतिधनात्मजवैभवशौर्य्य-युक्। रतिबलश्रुतकार्य्यसमृद्धिभाग् भवति वाहनवान्नृपसद्गुणः। प्राप्ति

११ स्थाने सप्तसप्तौ नरः स्यात् प्राप्त्यावित्तस्याथ वृद्ध्या समेतः। मन्त्री द्वेष्यः सद्बलः सिद्ध-कर्मा क्रूरो कान्तानिर्जितो वश्यभृत्यः। व्यये

१२ सूर्थ्येनरः काणः पितृद्वेषी बलोज्झितः। बन्ध्यापरिर्वह्वलङ्गः क्षुद्रस्तु पतितो भवत्”। मेषादिस्थ्गस्य तस्य फलंजातकशब्दे

२०

८८ पृ॰ दृश्यम्।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सूर्य्य¦ m. (-र्य्यः)
1. The sun.
2. Gigantic swallow wort, (Asclepias gigantea.)
3. The son of BALI. f. (-र्य्या)
1. The wife of the sun.
2. A bitter- gourd.
3. A new bride. E. सृ to go, (in the heavens,) क्यप् aff., form irr.