सूर्य्यः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

सूर्य्यः, पुं, (सरति आकाशे सुवति कर्म्मणि लोकं प्रेरयति वा । सृ गतौ सूप्रेरणेवा + “राजसूय- सूर्य्यमृषोद्येति ।” ३ । १ । ११४ । इति क्यप्प्रत्ययेन माधुः ।) ग्रहविशेषः । अर्कपर्णः । इति मेदिनी ॥ बलिपुत्त्रः । इति केचित् ॥ (यथा, हरिवंशे । ३ । ७४ । “बलेः पुत्त्रशतञ्चासीत् बाणज्येष्ठं नराधिप । धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चेन्द्रतापनः ॥”) दानवविशेषः । यथा, -- “अभवन् दनुपुत्त्राश्च वंशे ख्याता महासुराः । विप्रचित्तिप्रधानास्ते शतं तीव्रपराक्रमाः ॥ स्वर्भानुर्वृषपर्व्वा च कुहदश्च महासुरः । धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यश्च दनुमानिन्द्रतापनः ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥ ग्रहविशेषस्य पर्य्यायो यथा । सूरः २ अर्य्यमा ३ आदित्यः ४ द्वादशात्मा ५ दिवाकरः ६ भास्करः ७ अहस्करः ८ व्रध्रः ९ प्रभाकरः १० विभा- करः ११ भास्वान् १२ विवस्वान् १३ सप्ताश्वः १४ हरिदश्वः १५ उष्णरश्मिः १६ विवर्त्तनः १७ अर्कः १८ मार्त्तण्डः १९ मिहिरः २० अरुणः २१ पृषा २२ द्युमणिः २३ तरुणिः २४ मित्रः २५ चित्रभानुः २६ विरोचनः २७ विभावसुः २८ ग्रहपतिः २९ त्विषाम्पतिः ३० अहःपतिः ३१ भानुः ३२ हंसः ३३ सहस्रांशुः ३४ तपनः ३५ सविता ३६ रविः ३७ । इत्यमरः । १ । ३ । २८ -- ३१ ॥ शृरः ३८ भगः ३९ वृध्नः ४० पद्मिनीवल्लभः ४१ हरिः ४२ दिनमणिः ४३ चण्डांशुः ४४ सप्त- मप्तिः ४५ गभस्तिमान् ४६ अंशुमाली ४७ काश्यपेयः ४८ खगः ४९ भानुमान् ५० लोक- लोचनः ५१ पद्मबन्धुः ५२ ज्योतिष्मान् ५३ अव्यथः ५४ तापनः ५५ चित्ररथः ५६ खमणिः ५७ दिवामणिः ५८ गभस्तिहस्तः ५९ हेलिः ६० पतङ्गः ६१ अर्च्चिः ६२ दिनप्रणीः ६३ षेदोद्यः ६४ कालकृतः ६५ ग्रहराजः ६६ हस्ताम्भोजैर्दधानं त्रिनयनविलसद्वे दवक्त्वाभि- रामं मार्त्तण्डं वल्लभार्द्धं मणिमयमुकुटं हारदीप्तं भजामः ॥” एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्यार्घस्थापनं कुर्य्यात् ततः पूर्व्वोक्तक्रमेण पीठं संपूज्य पूर्व्वादिदिक्षु कर्णिकायाम् । उं उषायै नमः । एवं पं प्रभायै पं प्रज्ञायै सं सन्ध्यायै इति संपूज्य मूर्त्तिं मूलेन कल्पयेत् । ततः पूर्व्वादिदिक्षु सूर्य्यं भास्करं भानुं रविञ्च पूजयेत् । कोणेषु दिवाकरम् । ततः पूर्व्वदक्षिणपश्चिमोदीच्येषु दिक्षु ठ्रां हृदयाय नमः । इत्यादिना पूज्ययेत् । ईशाने ठ्रौं नेत्र- त्रयाय वौषट् । शारदायाम् । “सूर्य्यादीन् चतुरो दिक्षु विदिक्ष्वन्यं समर्च्चयेत अङ्गपूजा यथापूर्व्वा नेत्रमीशानदिग्गतम् ॥” ततः पूर्व्ववच्चन्द्रादिग्रहान् पूजयेत् । ततो लोकपालान् पूजयेत् । तथा च निबन्धे । “ग्रन्थानष्टौ तथा बाह्ये लोकपालांस्ततःपरम् ॥” ततो धूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् । अस्य पुरश्चरणजपो लक्षत्रयसंख्यः । त्रिमधुरो- पेतैः कमलैर्द्दशांशहोमः । तथा च । “लक्षत्रयं जपेन्मन्त्री बीजं विम्बपुटीकृतम् । दशांशं कमलैः फुल्लैर्जुहुयान्मधुरोक्षितैः ॥ इमं मन्त्रं जपन्मर्त्यः कान्तिं पुत्त्रान् धनं द्युतिम् वाक्सिद्धिममितां लक्ष्मीं सौभाग्यमपि साधयेत् इति तन्त्रसारः ॥ * ॥ अस्य प्रकारान्तरमन्त्रध्यानपूजादिकं गरुड- पुराणे ३९ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ सूर्य्ये वर्ण- नीयानि यथा । अरुणता १ रविमणिप्रकाशः २ चक्रवाकप्रीतिः ३ पद्मप्रकाशः ४ पश्रिकप्रौतिः ५ लोचनप्रीतिः ६ तारार्त्तिः ७ चन्द्राप्रकाशः ८ दीपाप्रकाशः ९ ओषध्यप्रकाशः १० पेच- कार्त्तिः ११ तमोऽभावः १२ चैरार्त्तिः १३ कुमु- दार्त्तिः १४ कुलटार्त्तिः १५ । इति कविकल्प- लता ॥