स्वायम्भुवः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

स्वायम्भुवः, पुं, (स्वयम्भुवोऽपत्यमिति । स्वयम्भू + अण् । संज्ञापूर्ब्बकस्य विधेरनित्यत्वात् न गुणः ।) प्रथममनुः । स च सृष्टिवृद्धये ब्रह्मणो दक्षि- णाङ्गाज्जातः । वामाङ्गात् शतरूपा स्त्री तस्य महिषी आसीत् । अस्मिन्मन्वन्तरे यज्ञोऽवतारः स एव इन्द्रः । यमादयो देवाः मरीच्यादिसप्त- र्षयः । स्वायम्भुवो मनुः । प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्त्रौ । आकूतिः देवहूतिः प्रसूतिः कन्याः । इति श्रीभागवतमतम् ॥ * ॥ अपि च । “यामा नाम पुरा देवाः आसन् स्वायम्भुवे- ऽन्तरे । सप्तैव ऋषयः पूर्ब्बं ये मरीच्यादयः स्मृताः ॥ अग्निध्रश्चाग्निबाहुश्च रिभः सवन एव च । ज्योतीष्मान् द्युतिमान् हव्यो मेधा मेधातिषि- र्व्वसुः ॥ स्वायम्भुवस्यास्य मनोर्द्दशैते वंशवर्द्धनाः । प्रतिस्वर्मममी कृत्वा जम्मुस्ते परमं पदम् ॥ एतत् स्वायम्भुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम् ॥” इति मात्स्वे । ९ । ३ -- ६ ॥ * ॥ अपरञ्च । “ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्ब्बं स्वायम्भुवं प्रभुः । आत्मनः सदृशं चक्रे प्रजापाल्ये मनुं तदा ॥ शतरूपाञ्च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् । स्वायम्भुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे प्रभुः ॥ तस्माच्च पुरुषात् पुत्त्रौ शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रख्यातावात्मकर्म्मभिः ॥ कन्ये द्वे च तथाकूतिः प्रसूतिश्च ततः पिता । ददौ प्रसूतिं दक्षाय तथाकूतिं रुचेः पुरा ॥ प्रजापतिः स जगृहे तयोर्यज्ञः सदक्षिणः । पुत्त्रो जज्ञे महाभानः दम्पत्योर्मिथुनं ततः ॥ यज्ञस्य दक्षिणायास्तु पुत्त्रो द्वादश जज्ञिरे ॥ यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवेऽन्तरे तस्य पुत्त्रास्तु यज्ञस्य दक्षिणायां सुभास्वराः ॥ प्रसूत्याञ्च तथा दक्षश्चतस्रो विंशतिस्तथा । ससर्ज कन्यास्तासान्तु सम्यक् नामानि मे शृणु ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे दुःसहशासननामाध्यायः (तत्सम्बन्धिनि, त्रि । यथा, हरिवंशे । ७ । ९ । “यामा नाम तथा देवा आसन् सायम्भुवे- ऽन्तरे ॥ ब्रह्मसम्बन्धिनि च त्रि । यथा, कुमारे । २ । १ । “तस्मिन् विप्रकृताः काले तारकेण दिवौकसः । तुरासाह पुरोधाय धाम स्वायम्भुवं ययुः ॥”)