हरितालिका
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
हरितालिका, स्त्री, दूर्व्वा । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ सौरभाद्रशुक्लचतुर्थी हरितालिका । सौरभाद्र- कृष्णचतुर्थ्यामुदितचन्द्रस्य नष्टचन्द्र इति संज्ञा । इति पञ्जिकायां प्रसिद्धा । तत्र चन्द्रदर्शननिषेधो यथा । भोजदेवः । “शुक्लपक्षे चतुर्थ्यान्तु सिंहे चन्द्रस्य दर्शनम् । मिथ्याभिशापं कुरुते न पश्येत्तत्र तन्ततः ॥” चतुर्थ्यां दर्शननिषेध्यत् तत्रोदितस्य चन्द्रस्य पञ्चम्यां दर्शने तु न दोषः । अतः । “पञ्चाननगते भानौ पक्षयोरुभयोरपि । चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो नेक्षितव्यः कदाचन ॥” चतुर्थ्यां नेक्षितव्य इति मुनिभिरुदित उक्त इत्यर्थः । अथवा चतुर्थ्यामित्यस्य प्रधानक्रिया- न्वयाभ्यर्हितत्वादीक्षितव्य इत्यनेनान्वयो न तूदित इत्यनेन । तथा च अव्यक्तं प्रधानगामि इति सूत्रेअव्यक्तस्य शब्दस्य प्रधानेन सह सम्बन्ध इति भट्टनारायणव्याख्यानं इति । उदितस्त्वर्द्धो- दितव्यावृत्तिपरः स्वरूपाख्यानपरो वा । “ब्राह्मणी तु शुना दष्टा जम्बुकोष्ट्रेण वा गवा । उदितं सोमनक्षत्रं दृष्ट्वा सद्यः शुचिर्भवेत् ॥” इति पराशरोक्तोदित इतिवत् ॥ * ॥ नन्वेकपदस्य कथमनेकार्थता इति चेन्न यावन्तो- ऽर्थास्तावन्ति पदानीति । तथा चोक्तम् । “यावतामेव धातूनां लिङ्गं रूढिगतं भवेत् । अर्थश्चैवाभिधेयस्तु तावद्भिर्गुणविग्रहः ॥” शिङ्गं समार्थम् । रूढिगतं प्रसिद्धम् । न त्वप्रसिद्धम् । हन हिंसागत्योरित्यादौ गमना- दिकम् । अभिधेयो वाच्यः । तावद्भिर्धातुभि- र्गुणविग्रहो गुणैर्गणनाभिर्विग्रहो ग्रहणं यत्रार्थे स तथा । एतेन धातुसमसंख्यार्थत्वं पदस्य । ब्रह्मपुराणे सिंहार्काधिकारे । “नारायणोऽभिशप्तस्तु निशाकरमरीचिषु । स्थितश्चतुर्थ्यामद्यापि मनुष्याय पतेच्च सः ॥ अतश्चतुर्थ्यां चन्द्रन्तु प्रमादाद्वीक्ष्य मानवः । पठेद्धात्रेयिकावाक्यं प्राङ्मुखो नाप्युदङ्मुखः ॥ अभिशप्तः परीवादविषयीभूतः । सोऽभिशापः । धात्रेयिकावाक्यं विष्णुपुराणे । “सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥” अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रितं जलं पेयं आचारात् स्यमन्तकोपाख्यानञ्च श्रोतव्यम् । इति तिथ्यादि- तत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
हरितालिका¦ स्त्री हरेस्तालो हस्ततालो यस्यां कप् अतइत्त्वम्।
१ सौरभाद्रशुक्लचतुर्थ्याम् हरितवर्णायअलति पर्य्याप्नोति अल--ण्वुल्।
२ दूर्वायाम् त्रिका॰। अण् ङीप्। हरिताली दूर्वायाम् सा च आकाश-रेखायां मेदि॰ खङ्गलतायाम् हरितालिकायाञ्च।
“भाद्रे मासि सिते पक्षे वसुदैवतसंयुता। हरित लोचतुर्थी स्यात् सर्वाणीप्रीतिदा सदा। भाद्रे मासि सितेपक्षे चतुर्थ्याख्याभियोगतः। ददाति किल्विषं घोरंदृष्टश्चन्द्रो न संशयः। करचित्रानलर्क्षेषु हरौ सूर्य्येचतुर्थिका। हरिताली{??}माख्या{??} रुद्राणीप्रीतिदासदा” राजमार्त्तण्डः
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
हरितालिका¦ f. (-का)
1. A sort of grass, (Panicum dactylon, Rox.)
2. The fourth lunar day of the month of Bha4drapada. E. कन् added to हरिताल, fem. form.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
हरितालिका f. See. next.
हरितालिका f. Panicum Dactylon L.
हरितालिका f. the fourth (or third) day of the light half of the month भाद्रL.