हिरण्याश्वरथः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

हिरण्याश्वरथः, पुं, (हिरण्याश्वः सुवर्णघोटकयुक्तः रथो यत्र ।) षोडशमहादानान्तर्गतमहादान- विशेषः । यथा, मात्स्ये । “आद्यन्तु सर्व्वदानानां तुलापुरुषसंज्ञितम् । हिरण्यगर्भदानञ्च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम् ॥ कल्पपादपदानञ्च गोसहस्रञ्च पञ्चमम् । हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्तथैव च ॥ पञ्चलाङ्गलकञ्चैव धरादानं तथैव च । हिरण्याश्वरथस्तद्वत् हेमहस्तिरथस्तथा ॥ द्वादशं विष्णुचक्रञ्च ततः कल्पलतात्मकम् । सप्तसागरदानञ्च रत्नधेनुस्तथैव च । महाभूतघटस्तद्वत् षोडशः परिकीर्त्तितः ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥ * ॥ तद्विधिर्यथा, -- मत्स्य उवाच । “अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । हिरण्याश्वरथं नाम महापातकनाशनम् ॥ पुण्यन्दिनमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । लोकेशावाहनं कुर्य्यात्तुलापुरुषदानवत् ॥ ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् । कृष्णाजिने तिलान् कृत्वा काञ्चनं कारयेद्रथम् । सप्ताश्वं चतुरश्वं वा चतुश्चक्रं सकूवरम् । ऐन्द्रनीलेन कुम्भेन ध्वजरूपेण संयुतम् । लोकपालाष्टकोपेतं पद्मरागदलान्वितम् ॥ चतुरः पूर्णकलसान् धान्यान्यष्टादशैव तु । कौषेयवस्त्रसंयुक्तमुपरिष्टाद्वितानकम् ॥ माल्येक्षुफलसंयुक्तं पुरुषेण समन्वितम् । यो यद्भक्तः पुनः कुर्य्यात् स तन्नाम्नाधिवासनम् ॥ छत्रचामरकौषेयवस्त्रोपानहपादुकाः । गोभिर्विभवतः सार्द्धं दद्याच्च शयनादिकम् ॥ अभावात् त्रिपलादूर्द्धं शक्तितः कारयेच्छुभम् ॥ अश्वाष्टकेन संयुक्तं चतुर्भिरथ वाजिभिः । द्वाभ्यामथ युतं दद्यादिम मन्त्रमुदीरयेत् ॥ नमो नमः पापविनाशनाय विश्वात्मने वेदतुरङ्गमाय । धाम्नामधीशाय भवाभवाय पापौघदावानल देहि शान्तिम् ॥ वस्वष्टकादित्यमरुद्गणानां त्वमेव धाता परमं विधानम् । यतस्ततो मे हृदयं प्रयातु धर्म्मैकनाम त्वमघौघनाशात् ॥ इति तुरगरथप्रदानमेतत् भवभयसूदनमत्र यः करोति । स कलुषपटलैर्व्विमुक्तदेहः परममुपैति पदं पिनाकपाणेः ॥ देदीप्यमानवपुषा विजितप्रभाव- माक्रम्य मण्डलमखण्डलचण्डभानोः । सिद्धाङ्गनानयनषट्पदपीयमान- वक्त्राम्बुजोऽम्बुजभवेन चिरं सहास्ते ॥ इति पठति शृणोति वा य इत्थं कनकरथतुरगप्रदानमस्मिन् । न स नरकपुरं व्रजेत् कदाचित् नरकरिपोर्भवनं प्रयाति भूप ! ॥” इति मात्स्ये हिरण्याश्वरथप्रदातिको नाम २५५ अध्यायः ॥