क्रोध

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


क्रोधः, पुं, (क्रध् + भावे घञ् ।) प्रतिकूले सति तैक्ष्णस्य प्रबोधः । (यथा, भमवद्गीतायाम् । ३ अ० “काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशको हापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्” ॥) तत्पर्य्यायः । कोपः २ अमर्षः ३ रोषः ४ प्रतिघः ५ रुट् ६ क्रुत् ७ क्रुद् ८ । इत्यमरः । १ । ७ । २६ ॥ आमर्षः ९ इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ भीमः १० क्रुधा ११ रुषा १२ । इति शब्दार्णवः ॥ स तु ब्रह्मणो भ्रुवो जातः शरीरस्थषड्रिपोरन्तर्गतश्च । इति पुराणम् ॥ हेलः १ हरः २ हृणिः ३ त्यजः ४ भामः ५ एहः ६ ह्वरः ७ तपुषी ८ जूर्णिः ९ मन्युः १० व्यथिः ११ । इत्येकादश क्रोधनामानि । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥ (वत्सरभेदः । यथा, “विषमस्थं जगत् सर्व्वं व्याकुलं समुदाहृतम् । जनानां जायते भद्रे ! क्रोधे क्रोधः परस्परम्” ॥ इति शब्दार्थचिन्तामणिः । स्त्रियां टाप् । दक्ष- कन्याविशेषः । यथा, महाभारते १ । ६५ । १२ । “क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः” ॥)

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


क्रोध पुं।

कोपः

समानार्थक:कोप,क्रोध,अमर्ष,रोष,प्रतिघ,रुट्,क्रुध्,मन्यु,उत्सव,आस्तु,नामन्

1।7।26।1।2

कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ। शुचौ तु चरिते शीलमुन्मादश्चित्तविभ्रमः॥

वैशिष्ट्य : कोपनस्त्री#क्रोधशीलः

पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


क्रोध¦ पु॰ क्रुध--भावे घञ्।

१ परापकाराय चित्तवृत्तिभेदे,परानिष्टाभिलाषेण अनिष्टविषयद्वेषहेतुके चित्तवृत्तिभेदे। क्रोधश्च रौद्ररसस्य स्थायिभावः
“रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तोरुद्राधिदैवतः” सा॰ द॰
“कामएव कुतश्चित् पराहतः क्रो-रूपेण परिणमते स च रजोगुणकार्य्यः
“कामएष क्रोधएषरजोगुणससुद्भवः। महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिहवैरिणम्” गीतोक्तेः
“यस्त्वया पृष्टोहेतुरेष काम एव। ननुक्रोधोऽपि पूर्वं त्वयोक्तः
“इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे” इत्यत्र, सत्यंनासौ ततः पृथक् किन्तु क्रोधोऽप्येषएव, कामएव हि केन-चित् प्रतिहतः क्रोधात्मना परिणमते। पूर्व्वं पृथक्त्वेनो-क्तोऽपि क्रोधः कामज एवेत्यभिप्रायेणैकीकृत्योच्यते जोगुर-णात् समुद्भवतीति तथा” श्रीधरः। तस्य कामजत्वमपि
“सङ्गात् संजायते कामः कामात् क्रोधोऽमिजायते” गीता-यामक्तम्। तत्कार्य्याणि उक्तानि
“न कर्म्म क्रोधान्धः प्रभ-वति विघातुं रणमृते”
“अन्धीकरोति भुबनं बधिरीकरोतिधीरं सचेतनमचतनतां नयेत् क्रुत्। कृत्यं न पश्यति न-चात्महितं शृणोति धीमानधीतमपि न प्रतिसन्दधाति” नीतिशा॰
“क्षमैव क्रोधविजये समर्थेति विवेकिनः। क्रोधःकार्य्यविभङ्गाय तस्मात्तं क्षमया जयेत्” शकुनशा॰ स चमृदुमध्याधिमात्रभेदेन त्रिधेति पा॰ साधन पादे

३४ सू॰भा॰ स्थितम्
“क्रोधं विभो! संहर संहरेति” कुमा॰।
“क्रोधे क्षत्रगणः शरे दशमुखः पाणौ प्रलम्बासुरः” सा॰ द॰।
“क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तक-स्यान्तकोऽहम्” वेणी॰।
“विषमस्थं जगत्सर्व्वं व्याकुलंसमुदाहृतम्। जनानां जायते भद्रे! क्रोधे क्रोधः पर-[Page2339-b+ 38] स्परम्” इत्युक्तलक्षणे षष्टिवर्षान्तर्गते अष्टत्रिंशत्तमे

२ बर्षभेदे पु॰।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


क्रोध¦ m. (-धः) Anger, wrath. E. क्रुध् to be angry, affix घञ्।

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


क्रोधः [krōdhḥ], [क्रुध्-भावे घञ्]

Anger, wrath; कामात्क्रोधो$भिजा- यते Bg.2.62; so क्रोधान्धः, क्रोधानलः &c.

(In Rhet.) Anger considered as the feeling which gives rise to theraudra sentiment.

N. of the mystic syllable हुम् or ह्रुम्.

(also क्रोधन) N. of the 59th year of the संवत्सर cycle. -धा N. of a daughter of Dakṣa. -Comp. -इद्ध a. inflamed with anger, darting out fire; क्रोधेद्धैर्द्दष्टिपातै- र्मुहुरुपशमिता वह्नयो$मी त्रयो$पि Ratn.1.3. -उज्झित a. free from anger, composed, cool. -कृत् a. angry. (-m.) the Supreme Being. -ज a. proceeding from wrath (as the eight vices; पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । वाग्दण्डजं च पारुष्यं क्रोधजो$पि गणोष्टकः ॥ Ms.7.48). -मूर्च्छितa. overcome or infatuated with anger; ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्च्छितः Rām.1.1.49. -तः a kind of perfume.-वश a. passionate, violent. -हन् m. an epithet of Viṣṇu.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


क्रोध m. anger , wrath , passion VS. xxx , 14 AV. S3Br. etc.

क्रोध m. ( ifc. f( आ). ) Amar.

क्रोध m. Anger (personified as a child of लोभand निकृति; or of Death ; or of ब्रह्मा) VP.

क्रोध m. N. of a दानवMBh. i , 2543 Hariv.

क्रोध m. of the mystic syllable हुम्or ह्रूं, Ra1matUp.

क्रोध n. N. of the fifty-ninth year of the sixty years' बृहस्पतिcycle VarBr2S.

क्रोध etc. See. 1. क्रुध्.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=क्रोध&oldid=304867" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः