दुःख

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


दुःख, त् क तत्कृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरां-परं-सकं-सेट् ।) विसर्गमध्यः । “काले तडिल्लताजाले घनपीनपयोधरे । कान्तः सर्व्वगुणोपेतो बालेन्दुः खे न लभ्यते ॥” इति विन्दुच्युतकम् । अस्यार्थः । तडिल्लतासमूह- वति घनस्थूलमेधे काले कमनीयः सर्व्वगुणोपेतो बालेन्दुः खे आकाशे न लभ्यते पक्षे हे बाले सर्व्वगुणोपेतः कान्तः पतिर्दुःखेन लभ्यते । दुःख- यति दुःखापयति । मूर्द्धन्यषमध्यः । इति केचित् । तत्कृतिर्दुःखकरणम् । इति दुर्गादासः ॥

दुःखम्, क्ली, (दुर् दुष्टं खनतीति । खन + डः । यद्वा, दुःखयतीति । दुःख + पचाद्यच् ।) संसारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (रोगः । यथा, भावप्रकाशे अर्शोरोगाधिकारे । “भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ॥” “दुःखै रोगैः ।” इति तट्टीका ॥) मनोधर्म्म- विशेषः । न्यायमते आत्मगुणभेदः । तत् अधर्म्म- जन्यं सचेतसां प्रतिकूलम् । इति भाषापरि- च्छेदः ॥ तत्पर्य्यायः । पीडा २ वाधा ३ व्यथा ४ अमानस्यम् ५ प्रसूतिजम् ६ कष्टम् ६ कृच्छ्रम् ८ आभीलम् ९ । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ अर्त्तिः १० आर्त्तिः ११ पीडनम् १२ अवाधा १३ वाध- नम् १४ आमनस्यम् १५ आमानस्यम् १६ विवा- धनम् १७ पीडितम् १८ विहेठनम् १९ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ “सुखं दुःखञ्च हर्षञ्च शोकञ्च मङ्गलालयम् । मया दत्तञ्च तत्त्वञ्च योगिनामपि दुर्लभम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ * ॥ (दुःखन्तु आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकभेदात् त्रिविधम् । यदुक्तं तत्त्वकौमुद्याम् । “दुःख- त्रयाभिघातात् ।” इति । “दुःखानां त्रयं दुःखत्रयं तत् खलु त्रिविधं आध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकञ्च । तत्र आध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसञ्च । शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम् । मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्षाविषादविषयाविशेषा- दर्शननिबन्धनम् । सर्व्वं चैतदान्तरोपायसाध्यत्वा- दाध्यात्मिकं दुःखम् । वाह्योपायसाध्यञ्च दुःखं द्वेधा आधिभौतिकमाधिदैविकञ्च । तत्र आधि- भौतिकं मानुषपशुपक्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम् । आधिदैविकं यक्षराक्षसविनायकग्रहावेश- निबन्धनम् । तदेतत्प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखं रजः- परिणामभेदी न शक्यते प्रत्याख्यातुम् । तदनेन दुःखत्रिकेणान्तः करणवर्त्तिना चेतनाशक्तेः प्रति- कूलतयाभिसम्बन्धोऽभिघातः इति । एतावता प्रतिकूलवेदनीयत्वं जिहासाहेतुरुक्तः ॥”) “दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ! । उचितेनोपचारेण दुःखं मोक्षविनाशनम् ॥ अहङ्कारकृतो नित्यं नरो मोहेन चावृतः । ये मां नैव प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ सर्व्वाशी सर्व्वविक्रेता नमस्कारविवर्ज्जितः । ये च मां न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ सर्व्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदन्तु कारयेत् । अवैश्वदेवं नरोऽश्नन्ति तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्टमतिथिमागतम् । अदत्त्वा तस्य यो भुड्क्ते तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्द्दकः । परोपतापी मन्दात्मा तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ अकृत्वायुर्ब्बलं कर्म्म गृहे संवसते नरः । मृत्युकालवशं प्राप्तस्तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ हस्त्यश्वरथयानानि गच्छमानानि पश्यति । न वै तस्याग्रतः पृष्ठे तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित् घृतशालिसमन्वितम् । शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवन्ति भूषिताः ॥ केचित् तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ विद्बान् कृती गुणज्ञश्च सर्व्वशास्त्रविशारदः । केचिन्मूकात्र दृश्यन्ते तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ विद्यमाने वने केचित् कृपणा भोगवर्जिताः । दरिद्रो जायते दाता तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ पुरुषस्य द्वये भार्य्ये तयोरेकां प्रशंसयेत् । एकापि दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूतसमन्विताम् । मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ लब्ध्वा ब्राह्मणभावन्तु त्रयो वर्णाः सुमध्यमे ! । पापकर्म्मरता ह्यासंस्ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे ! दुःखकर्म्म विनिश्चयम् । सर्व्वभूतहितार्थाय यत्त्वया परिपृच्छ्यते ॥” इति वराहपुराणम् ॥ * ॥ दुःखदानि यथा, -- पारतन्त्र्यम् १ आधिः २ व्याधिः ३ मानच्युतिः ४ शत्रुः ५ कुभार्य्या ६ नैःस्वम् ७ कुग्रामवासः ८ कुस्वामिसेवनम् ९ बहुकन्या १० वृद्धत्वम् ११ परगृहवासः १२ वर्षाप्रवासः १३ भार्य्याद्वयम् १४ कुभृत्यः १५ दुर्हलकरणककृषिः १६ । इति कविकल्पलता ॥ (तद्बिशिष्टे, त्रि । इत्यमरः । १ । ४ । २६ ॥ यथा, हरिवंशे । २२३ । ४९ । “सुसुखा न च दुःखा सा न शीता नच घर्म्मदा ॥”)

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


दुःख नपुं।

दुःखम्

समानार्थक:पीडा,बाधा,व्यथा,दुःख,आमनस्य,प्रसूतिज,कष्ट,कृच्छ्र,आभील,भेद्यगामिन्,व्यलीक,अघ,प्रगाढ,अर्ति,अत्यय,आस्तु,बत,अहह

1।9।3।2।4

विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना। पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम्.। स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत्.।

 : तीव्रदुःखम्, यातना

पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


दुःख¦ दुःखकरणे कण्ड्रा॰ पर॰ अक॰ सेट्। दुःख्यति अदुः-ख्यीत् अदुःखीत्।

दुःख¦ तत्क्रियायाम् अद--चु॰ उभ॰ अक॰ सेट्। दुःखयति ते अदुदुःखत् त।

दुःख¦ न॰ दुष्टानि खानि यस्मिन्, दुष्टं खनति खन--ड,दुःख--अच् वा। सांख्यादिमतसिद्धे प्रतिकूलवेदनीये रजःकार्ये

१ चित्तादिधर्मभेदे। न्यायमते

२ आत्मधर्मभेदे
“बुद्ध्या-दिषट्कं संख्यादिपञ्चकं भावना तथा। धर्म्माधर्म्मौ गुणाएते आत्मनः स्युश्चतुर्दश। अधर्मजन्यं दुःखं स्यात् प्रति-कूलं सचेतसाम्” भाषा॰
“अधर्मत्वेन दुःखत्वेन कार्य्य-कारणभावः। प्रतिकूलं, दुःखत्वज्ञानादेव सर्वेषां स्वाभा-विकविषयः प्रतिकूल इत्यर्थः सि॰ मु॰।
“इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम्” गौ॰ सू॰
“यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निकर्षात् सुखमात्मोपलब्धवान्। तज्जातीयमेवार्थं पश्यन्नुपादातुमिच्छति सेयमादातुमिच्छा एकस्या-नेकार्थदर्शिनीदर्शनप्रतिसन्धनाद् भवति लिङ्गमात्मनः,नियतविषये हि बुद्धिभेदमात्रे न सम्भवति देहान्तर-वदिति। एवमेकस्यानेकार्थदर्शिनोदर्शनप्रतिसन्धानाद्दुः-खहेतौ द्वेषः। यज्जातीयो यस्यार्थः सुखहेतुः प्रसिद्धस्त-ज्जातीयमर्थं पश्यन्नादातुम् प्रयतते, सोऽयम् प्रयत्न एक-मनेकार्थदर्शिनं दर्शनप्रतिसन्धातारमन्तरेण न स्यात्निवतविषये बुद्धिभेदमात्रे न सम्भवति देहान्तरवदितिएतेन दुःखहेतौ प्रयत्नी व्याख्यातः। सुखदुःखस्मृत्याचायं तत्साघनमाददानः सुखमुपलभते दुःखमुपलभतेसुखदुःख वेदयते पूर्वोक्त एव हेतुः” मा॰
“द्वितीयसूत्रभाष्ये च
“दोषैः प्रयुक्तः शरीरेण प्रवर्तमानो हिंसा-स्तेयप्र्तिषिद्धपरद्रोहं परद्रव्याभीप्सा नास्तिक्यञ्चेतिसेयं पापात्मिका प्रवृत्तिरधर्म्माय” उक्तम्। कणा॰ सूत्रे उपस्करवृत्तौ च सुखदुःखयोः परस्परभेदः,ज्ञानाद्भेदश्च साधितो यथा
“इष्टानिष्टकारणविशेषाद्विरोधाच्च मिथः सुखदुःखयो-रथान्तरभावः” सू॰।
“आत्मगुणानां कारणभेदव्युत्पा-दनं दशमाध्यायार्थः, तत्र
“आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धि-मनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्” इतिगौतमीये प्रमेयविभागसूत्रे सुखस्यानभिधानात् दुःखा-भिन्नमेव सुखमिति भ्रमनिरासार्थं सुखदुःखयोरेवप्रथमं भेदमाह। सुखदुःखयोर्मिथः परस्परमर्थान्तर-[Page3616-b+ 38] भावोभेदो वैजात्यमिति यावत् कुत इत्यत आह इष्टा-निष्टकारणविशेषात् इष्टम् इष्यमाणं स्रक्चन्दनवनितादिअनिष्टमनिष्यमाणमहिकण्टकादि, तद्रूपं यत्कारणं तस्यविशेषाद्भेदात् कारणवैजात्याधीनं कार्य्यवैजात्यमावश्यकंयतः। भेदकान्तरमाह विरोधात् सहानवस्थानलक्षणात्नह्येकस्मिन्नात्मन्येकदा सुखदुःखयोरनुभवः। चकारा-दनयोः कार्य्यभेदं भेदकं समुच्चिनोति, तथाहि अनुग्रहाभिष्वङ्कनयनप्रसादादि सुखस्य, दैन्यसुखमालिन्यादिदुःखस्य कार्य्यमिति ततोऽप्यनयोर्भेदः। तदुक्तं प्रशस्ता-चार्यैः
“अनुग्रहलक्षणं सुखं स्रगाद्यभिप्रेतविषयसा-न्निध्ये सति इष्टोत्पन्नधीन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्धर्माद्यपेक्षा-दात्ममनसीः संयोगाद्यद्यदनुग्रहाभिष्वङ्गनयनादिप्रसा-दजनकमुत्पद्यते तत् सुखम्” इति, तदिदमतीतेषु स्रक्-चन्दनादिषु स्मृतिजम्, अनागतेषु सङ्कल्पजम्, गौतमीयेसूत्रे सुखापरिगणनं वैराग्याय, सुखमपि दुःखत्थेन भा-वयतो वैरास्यं स्यादेतदर्थमिति” उप॰ वृ॰।
“नन्वासातांसुखदुःखे परस्परं भिन्ने, ज्ञानादभिन्ने स्यातां स्मृत्यनुभ-ववदित्यत आह उप॰ वृ
“संशयनिर्णयान्तराभावश्च ज्ञाना-न्तरत्वे हेतुः” सू॰
“सुखदुःखयोर्ज्ञानान्तरत्वे ज्ञानभि-न्नत्वे संशयनिर्णयावान्तरत्वाभावो हेतुर्लिङ्गमित्यर्थः,तदयमर्यः मुखं दुःखं वा ज्ञानं भवत् संशयरूपं वास्यात् निर्णयरूपं वा, नाद्यः कोटिद्वयानुल्लेखित्वात् मद्वितीयः एककोट्यनुल्लेखित्वात्, तथा च यावद्विशेष-बाधात् सामान्यबाधः, द्वावेवहि ज्ञानस्य विशेषौ सं-शयत्वं निर्णयत्वञ्च, तदुभयञ्च, सुखे दुःखे च बाधि-तमिति ज्ञानत्वमपि तत्र बाधितम्। चकारादनुभवबाधंसमुच्चिनोति सुखदुःखयोरहं सुखी दुःखीति मानसीऽ-नुभवो नत्वहं जाने सन्देह्मि निश्चिनोमोत्याकारोऽनुभवइति। भेदकान्तरमाह” उपवृ॰
“तयोर्निष्यत्तिः प्रत्यक्षलै-ङ्गिकाभ्याम्” सू॰
“तयोः संशयनिर्णययोर्निष्पत्तिरुत्-पत्तिः प्रत्यक्षाल्लिङ्गाच्च सुखं दुःखं वा न प्रत्यक्षसामग्री-जन्यं न वा लिङ्गजन्यम् चतुर्विधं हि सुख वेषयिकमानोरथिकम् आभिमानिकमाभ्यासिंकञ्च, तत्र त्रता-णामिन्द्रियसन्निकर्षप्रभवत्वं नास्त्येव। प्रथममिन्द्रियार्थन-न्निकर्षजन्यत्वात् ज्ञानं स्यादिति चेन्न सामग्र्येकदेशस्यकार्यस्य साजात्यानापादकत्वात् अन्यथा दिक्कालसाघा-रण्येन सकलकार्यैकजात्यापत्तेः, किञ्च इन्द्रियार्थसन्नि-कर्षादुत्पद्यमानं सुखं निर्विकल्पकं वा स्यात् सविकल्पकं[Page3617-a+ 38] वा, नाद्यः अतीन्द्रियत्वप्रसङ्{??ात्, न द्वितीयः विशेष्यवि-शेषणभावेन द्वयोरनाकलनरूपत्वात्। किञ्च सुखदुःखयो-रवश्यसंवेद्यत्वात् ज्ञानस्यावश्यसंवेद्यत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात्। लैङ्गिकमिति लिङ्गमेव वैषयिकवत्। वृत्तिकृतस्तु तयोर्ज्ञानसुखयोर्निष्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्यां प्रत्यक्षलैङ्गिक-ज्ञानव्याख्यानाभ्यां व्याख्याता, प्रत्यक्षं ज्ञानमिन्द्रिर्य-जम्, लैङ्गिकन्तु लिङ्गजम्, सुखादिकन्तु नैतादृशमितिव्याचक्रुः” उप॰ वृ॰।
“अभूदित्यपि” सू॰
“लैङ्गिकज्ञानाद्सुखादेः प्रकारभेदाधीनं भेदमाह इति शब्दः प्रकारे,अपिशब्दो भविष्यतीत्याकारान्तरसमुच्चये, तथाच पर्वतेवह्निरभूद्भविष्यति वेति लैङ्गिके ज्ञानेऽतीतादिः प्रकारो-दृश्यते न चैवं प्रकारं सुखं दुःखं वा उत्पद्यमानमुपल-लब्धम्” उप॰ वृ॰।
“सति च कार्यदर्शनात्” सू॰
“चशब्दःभेदकान्तरं समुच्चिनोति। सति इन्द्रियार्थसन्निर्कर्षे सतिच व्याप्तिपक्षधर्म्भतादिप्रतिसन्धाने कार्य्यस्य सुखस्य दुः-खस्य वाऽदर्शनात् न प्रत्यक्षमात्रं सुखं दुःखं वा न लैङ्गि-कमात्रं वा, तदयमर्थः ज्ञानसामान्यं तावत् सुखदुःखे नभवत इत्युक्तं ज्ञानविशेषः प्रत्यक्षज्ञानं वा भवेदनुमितिरूपंवा इन्द्रियार्थसन्निकर्षे स्रक्कन्दनादिप्रत्यक्षे सुखत्वानुभ-{??}भावात्, न द्वितीयः चन्दनाद्यनुमितौ वह्न्याद्यनुमितौवा सुखत्वदुःखत्वान्यतराननुभवात्। एवं प्रत्यक्षविशेषेऽनु-मितिविशेषे वा सुखदुःखयोरननुभवान्न तद्विशेषोऽपीति” उप॰ वृ॰।
“एकार्थसमवायिकारणान्तरेषु दृष्टत्वात्” सू॰।
“भेदकान्तरमाह सुखदुःखयोरिति शेषः, सुखं प्रतिएकार्थसमवेतानि असाधारणकारणानि, धर्म्मः, सुखेरागः, सुखकारणेच्छा तदुपादानयत्नः, स्रक्चन्दना-दिज्ञानम्। दुःखं प्रति तु अधर्म्मः, अनिष्टकण्टकादि-ज्ञानम्, एषु एकार्थसमवायिषु कारणेषु दृष्टत्वादित्यर्थः,ज्ञानन्तु निर्विकल्पकमेकार्थसमवेतमसाधारणकारणं नापे-क्षत एव, सविकल्पकन्त्वपेक्षते विशेषणज्ञानं तन्न कारणा-न्यरं स्वविजातीयं कारणं न मवति, मनःसंयोगस्तुसाधारणत्वादविवक्षितः। यद्यपि स्मृतिः संस्कारमसाधा-रणमपेक्षते तथापि तद्भेदः स्फुटसिद्ध एवेत्यनुभवमादायभेदचिन्तनात्। लैङ्गिके यद्यपि व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्म्मता-दिज्ञानापेक्षा तथाप्यन्तरशब्देनैव तद्व्युदासः। तदयंप्रमाणप्रयोगः सुखदुःखे अनुभवभिन्ने स्वसमानाधिकर-णसजातीयासाधारणकारणजन्यत्वात् स्मृतिवदाद्यशब्द-वच्च” उप॰ वृ॰। [Page3617-b+ 38] सांख्यास्तु तस्य रजःकार्यत्वम् चित्तस्य विषयाणाञ्च धर्मत्वंतत्त्रैविध्यञ्चोररीचक्रुः। तथा हि
“दुःखत्रयाभि-घातादित्यादि” सा॰ का॰ तत्त्वकौमुद्यामुक्तं यथा
“दुःखानां त्रयं दुःखत्रयं तत् खलु त्रिविधम् आध्या-त्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकञ्च तत्राध्यात्मिकं द्विविधंशारीरं मानसञ्च। शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनि-मित्तं, मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्ष्याविषादविषयवि-शेषादर्शननिबन्धनम्। सर्वं चैतदान्तरोपायसाध्यत्वादा-ध्यात्मिकं दुःखम्। बाह्योपायसाध्यञ्च दुःखं द्वेधा आ-धिभौतिकमाधिदैविकञ्च तत्राधिभौतिकं मानुपपशुप-क्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम्। आधिदैविकं यक्षराक्षसवि-नायकग्रहावेशनिबन्धनम्। तदेतत् प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखंरजःपरिणामभेदो न शक्यते प्रत्याख्यातुम्। तदनेनदुःखत्रिकेणान्तःकरणवर्त्तिना चेतनाशक्तेः प्रतिकूलतया-भिसम्बन्धोऽभिघातः इति। एतावता प्रतिकूलवेदनी-यत्वं जिहासाहेतुरुक्तः।
“यद्यपि न सन्निरुध्यते दुःखंतथापि तदभिभवः शक्यः कर्त्तुमित्युपरिष्टान्निवेदयिष्यते”(
“भोग्ये हि सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूलवेदनीये प्रत्या-त्ममनुभूयेते तेनानयोरनुकूलनीयेन प्रतिकूलनीयेन चकेनचिदप्यन्येन भवितव्यं नचानुकूलनीयाः प्रतिकूलनीयावा बुद्ध्यादयस्तेषां सुखदुःखाद्यात्मकत्वेन स्वात्मनि वृत्ति-विरोधात्। तस्माद्योऽसुखाद्यात्मा सोऽनुकूलनीयः प्रति-कूलनीयो वा स चात्मेति” सा॰ प्र॰ भा॰। सर्वेषां त्रिगुणात्मत्वात् विषयस्यापि सुखदुःखात्मकत्वंत॰ कौ॰ व्यवस्थापितं यथा(
“अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परविरोधिनः स्वस्वा-नुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्प-यन्ति। तेषाञ्च परस्परमभिमाव्याभिभावकभावान्नानात्वम्। तद्यथा एकैव स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनंसुखाकरोति तत्कस्य हेतोः? स्वामिनं प्रति तस्याः सुख-रूपसमुद्भवात्। सैव स्त्री सपत्नीर्दुःखाकरोति तत्कस्यहेतोः? ताः प्रति तस्या दुःस्वरूपसमुद्भवात्। एवंपुरुषान्तरं तामविन्दत् सैव भोहयति तत्कस्य हेतोः?तत् प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात्। अनया च स्त्रियासर्वे भावा व्याख्याताः। तत्र यत्सुखहेतुस्तत्सुखात्मकंसत्वं, यत् दुःखहेतुस्तद्दुःखात्मकं रजः यन्मोहहेतुस्त-न्मोहात्मकं तमः, सुखप्रकाशलाघवानां त्वेकस्मिन् युगप-दुद्भूतावविरोधः सहदर्शनात्। तस्मात सखदुःखमोहैरिब[Page3618-a+ 38] विरोधिभिरेकैकगुणवृत्तिभिः सुखप्रकाशलाथवैर्न निमित्त-भेदा उन्नीयन्ते एवं दुःखोपष्टम्भकप्रवर्त्तकत्वैरेवं मोह-गुरुत्वावरणैरिति सिद्धं त्रैगुण्यमिति”। दुःखादीनाञ्च सा॰ प्र॰ भा॰ विषयगतत्वं यद्वर्णितं तच्चआनन्दशब्दे

७२

२ पृ॰ दृश्यम्
“प्रीत्यप्रतीतिविषादा-द्यैर्गुणानामन्योन्यवैधर्म्यम्” सा॰ सू॰
“गुणानां सत्वादिद्रव्यत्रयाणामन्योऽन्यं सुखदुःख-विषादाद्यैः साधर्म्यं कार्येषु तद्दर्शनादित्यर्थः। मोहादिकंच घटादेरपि रूपादिवदेव धर्मोऽन्तःकरणोपादानत्वा-दन्यकार्याणामित्युक्तम्। अत्रादिशब्दग्राह्याः पञ्च-शिखाचार्यैरुक्ताः यथा
“सत्वं नाम प्रसादलाघवाभिष्वङ्ग-प्रीतितितिक्षासन्तोषादिरूपानन्तभेदं समासतः सुखात्म-कम्। एवं रजोऽपि शोकादिनानाभेदं समासतोदुःखात्मकम्” सा॰ प्रवचनभाष्यम्। दुःखस्य चित्तवृत्तिविशेषरूपत्वम् शङ्करभाष्ये उक्तेम् तच्चअज्ञानशब्दे

६४

३ पृ॰ दर्शितम्। कविकल्पलतायाञ्च लोकसिद्धानि कतिचित् दुःखकार-णानि दर्शितानि यथापारतन्त्र्यं

१ आधिः

२ व्याधिः

३ मानच्युतिः

४ शत्रुः

५ कुभार्य्या

६ नैःस्वम्

७ कुग्रामवासः

८ कुस्वामिसेवनम्

९ वहुकन्याः

१० वृद्धत्वं

११ परगृहवासः

१२ वर्षाप्रवासः

१३ भार्य्याद्वयम्

१४ कुभृत्यः

१५ दुर्हलकरणककृषिः

१६ वराहपुराणे दुःखतराणि कतिचिदुक्तानि यथा(
“दुःखमेव प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे!। उचिते-तोपचारेण दुःखं मोक्षविनाशनम्। अहङ्कारकृतो नित्यंनरा मोहेन चावृताः। ये मां नैव प्रपद्यन्ते ततो दुःख-तरन्नु किम्। सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविव-र्जितः। ये च मां न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम्। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदन्तु कारयेत्। अवैश्व-देवं योऽश्नाति ततो दुःखतरन्नुकिम्। प्राप्तकाले वैश्व-देवे दृष्टं ह्यतिथिमागतम्। अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्तेकतो दुःखतरन्नु किम्। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्दकः। परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरन्नु किम्। अकृत्वायुर्बलं कर्म्म गृहे संवसते नरः। मृत्युकालवशंप्राप्तस्ततो दुःखतरन्नुकिम्। हस्त्यश्वरथयानानि ग-च्छमानानि पश्यति। न वै तस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःख-तरन्नु किम्। अश्नन्ति पिशितं केचित् घृतशालिसम-न्वितम्। शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दूःखतरन्नु किम। [Page3618-b+ 38] वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवन्ति भूषिताः। केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरन्नुकिम्। विद्वान् कृतीगुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः। केचिन्मूकाश्च दृश्यन्तेततो दुःखत्तरन्नु किम्। विद्यमाने धने केचित् कृपणाभोगवर्जिताः। दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखत-रन्नु किम्। पुरुषस्य तु द्वे भार्ये तयोरेकां प्रशंस-येत्। एकापि दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरन्नु किम्। लब्ध्वा तु मानर्सी संज्ञां पञ्चभूतसमन्विताम्। मामेवन प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम्। लब्ध्वा ब्राह्मण-भावन्तु त्रयो वर्णाः सुमध्यमे!। पापकर्म्मरता ह्यासं-स्ततो दुःखतरन्नु किम्। एतत्ते कथितं भद्रे! दुःखकर्मविनिश्चितम्। सर्वभूतहितार्थाय यत्त्वया परिपृ-च्छ्यते”।
“अवाच्यवादांश्च बहूत् वदिष्यन्ति तवा-हिताः। निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरन्नु किम्” गीता।
“मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धोऽपि जीवति” माघः।
“सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते” मृच्छ॰। दुःख-मनुभवति दुःख + क्यङ् दुःखायते दुखमनुभवतीत्यर्थः।
“दुःखायते जनः सर्वः सएवैकः सुखायते” भट्टिः।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


दुःख¦ r. 10th cl. (दुःखयति-ते) To give pain. चुरा० उभ० अक० सेट् |

दुःख¦ n. (-खं)
1. Pain, sorrow. affliction, distress, unhappiness.
2. The world.
3. Difficulty, trouble. E. दुःख to give pain, affix अच्; or दु bad, and ख्या to call; or खन् to dig, ड aff. दुष्टानि खानि यस्मिन्, or दुष्टं खनति |

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


दुःख [duḥkha], a. [दुष्टानि खानि यस्मिन्, दुष्टं खनति खन्-ड, दुःख्-अच् वा Tv.]

Painful, disagreeable, unpleasant; सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् Rām.

Difficult, uneasy.

खम् Sorrow, grief, unhappiness, distress, pain, agony; सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते Mk.1.1; यदेवोपनतं दुः- खात्सुखं तद्रसवत्तरम् V.3.21; so दुःखसुख, समदुःखसुख &c.

Trouble, difficulty; Ś. Til.12; अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥ Pt.1.163. (दुःखम् and दुःखेन are used as adverbs in the sense of 'hardly' 'with difficulty' 'or trouble' Ś.7.13. अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते Bg.12.5; Ku.4.13; Pt.1.; R.19.49; H.1.158). -Comp. -अतीत a. freed from pain. -अन्तः final emancipation. -आर्त, -अन्वित a. pained, afflicted, distressed. -कर a. painful, troublesome, -गतम् adversity, calamity; Mb.12. -ग्रामः 'the scene of suffering', worldly existence. -छिन्न a.

tough, hard.

pained, distressed. -च्छेद्य also दुःखो- च्छेद्य a.

hard.

to be conquered with difficulty. प्रजानुरागाद्धर्माच्च दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः H.4.24. -जात a. feeling pain. -जीविन् a. living in pain or distress; Ms. 11.9. -त्रयाभिघातः unbearable association of the three sufferings; दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा Sāṅ. K.1. -दुःखम् (instr.) with great difficulty; (धारयन्ती) शय्योत्सङ्गे निहित- मसकृद्दुःखदुःखेन गात्रम् Me.95. -दुःखिन् a. having sorrow upon sorrow; मया रक्षति दुःखदुःखी Bhāg.11.11.19.-दोह्या (a cow) difficult to be milked. -प्राय, बहुल a. full of trouble or grief. -भागिन्, -भाज् a. unhappy. Ms.4.157. भोगः occurrence of trouble or misery. -योगः infliction of pain; Ms. -लव्य a. hard to be pierced or cut; B. R.4.11. -लोकः worldly life, the world as a scene of constant suffering. -शील a.

hard to please or manage, bad tempered, irritable; उपेत्य सा दोहददुःख- शीलताम् R.3.6; Ś.4.

accustomed to the misery of; कामेकपत्नीव्रतदुःखशीलाम् Ku.3.7; 'who is accustomed to (suffer) the misery (hard lot) of a perfectly chaste life. -संचार a.

passing (time) unhappily.

impassable -सागरः 'the sea of troubles'; worldly life.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


दुःख mfn. (according to grammarians properly written दुष्-खand said to be from दुस्and ख[See. सु-ख] ; but more probably a Prakritized form for दुः-स्थSee. )uneasy , uncomfortable , unpleasant , difficult R. Hariv. ( compar. -तरMBh. R. )

दुःख n. ( ifc. f( आ). )uneasiness , pain , sorrow , trouble , difficulty S3Br. xiv , 7 , 2 , 15 Mn. MBh. etc. (personified as the son of नरकand वेदनाVP. )

दुःख n. impers. it is difficult to or to be( inf. with an acc. or nom. R. vii , 6 , 38 Bhag. v , 6 )

दुःख n. दुःखम्- अस्, to be sad or uneasy Ratn. iv , 19/20

दुःख n. - कृ, to cause or feel pain Ya1jn5. ii , 218 MBh. xii , 5298.

दुःख Nom. P. खति, to pain SaddhP.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=दुःख&oldid=297087" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः