नगर

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नगरम्, क्ली, नगा इव प्रासादादयः सन्ति यत्र । (“नगपांसुपाण्डुभ्यश्च ।” ५ । २ । १०७ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या रः ।) बहुलोकवासस्थानम् । शहर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पूः २ पुरी ३ पुरिः ४ पुरम् ५ नगरी ६ पत्तनम् ७ पट्टनम् ८ पट्टनी ९ पुटभेदनम् १० पटभेदनम् ११ स्थानी- यम् १२ निगमः १३ इत्यमरभरतौ ॥ कट- कम् १४ पट्टम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ केचित्तु नगरपत्तनस्थानीयानां भेदमाहुः । तत्र पुरादित्रयं पुरे । पत्तनादिद्वयं पत्तने । स्थानी- यादिद्बयं स्थानीये । इति मन्यन्ते । यत्राष्टशत- ग्रामीयव्यवहारस्थानं मध्यवर्त्ति तत् नगरम् । यत्र राजा तत्परिचारकाश्च तिष्ठन्ति तत् पत्त- नम् । प्राकारादिना दुर्गं योजनविस्तीर्णं नगरं स्थानीयम् । केचित्तु पुरनगरयोरपि भेदमाहुः । बहुग्रामीयव्यवहारस्थानं पुरम् । तत्र प्रधान- भूतं नगरम् । इति भरतः ॥ * ॥ अथ नगरनिर्म्माणकालः । “स्थिरराशिगते भानौ चन्द्रे च स्थिरभोदये । शुद्धे काले दिने चैव नगरं कारयेन्नृपः ॥” * ॥ तस्य लक्षणं भविष्योत्तरे । “दीर्घं वा चतुरस्रं वा नगरं कारयेन्नृपः । तत्त्र्यस्रं वर्त्तुलं वापि कदाचिदपि कारयेत् ॥ दीर्घं पादैकप्रसरञ्चतुरस्रं समोचितम् । त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रं वर्त्तुलं बलयाकृति ॥ दीर्घं स्याद्दीर्घकालाय सुखसम्पत्तिहेतवे । चतुरस्रं चतुर्वर्गफलाय पृथिवीभुजः ॥ त्र्यस्रं त्रिशक्तिनाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत् । राज्ञः स्वहस्तैर्दशभी राजहस्त उदाहृतः ॥ राजहस्तैश्च दशभी राजदण्ड उदाहृतः । राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदाहृतम् ॥ राजच्छत्रैश्च दशभी राजकाण्ड उदाहृतः । राजकाण्डैश्च दशभी राजपूरुष उच्यते ॥ राजधानी तु कथिता दशभी राजपूरुषैः । राजधानी दशगुणा राजक्षेत्रमुदाहृतम् ॥ सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पुरपत्तने । भयत्राभोगसम्पत्तिमर्त्त्यकीर्त्तिसुखार्थिनाम् । राजक्षेत्रेण नृपतिः पूरपत्तनमारभेत् ॥ लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यं पञ्चत्वं भङ्ग एकता । समृद्धिवित्तं नाशश्च मङ्गलञ्च बलं क्षयः । साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति षोडश कीर्त्तिताः ॥ यथार्थसंज्ञा नगरा मुनिना तत्त्ववेदिना ॥” इति युक्तिकल्पतरुः ॥ * ॥ अपि च । “नृपावासः पुरी प्रोक्ता विशाम्पुरमपीष्यते । एकतो यत्र तु ग्रामो नगरञ्चैकतः स्थितम् ॥ मिश्रन्तु खर्व्वटं नाम नदीगिरिसमाश्रयम् । विप्राश्च विप्रभृत्याश्च यत्र चैव वसन्ति हि ॥ स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणां वास एव च । पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् ॥ अनेकजातिसम्बन्धं नैकशिल्पसमाकुलम् । सर्व्वदैवतसम्बन्धं नगरन्त्वभिधीयते ॥” इति विष्णुपुराणटीकार्या श्रीधरस्वामिधृतभृगु- वचनम् ॥ * ॥ अन्यच्च । “नगरं सर्व्वतोभद्रं कर्त्तव्यं रोधकं हि वा । स्वस्तिकं मध्यगं कार्य्यं कुमारीपुरमेव वा ॥ चतुष्पथचतुर्युक्तं सर्व्वकामसुखावहम् । छिन्नकर्णं विनासञ्च दुःस्थितं कृशदुर्ब्बलम् ॥ नगरं न प्रशंसन्ति गर्त्तविद्धं विभेदितम् । अग्रतः स्वल्पप्रासादं छिन्नघ्राणं विदुर्बुधाः ॥ द्बिमुखं कर्णहीनन्तु कृशमध्यं कृशं विदुः । दुःस्थितं निम्नयाम्यन्तु नैरृतं धनदुर्ब्बलम् ॥ सौम्यं सर्व्वसुखाह्लादपूरितं वारुणं वशम् । याम्यमायुःप्रदं पूर्णनगरं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ईशवासवसंपूर्णं सर्व्वारोग्यसुखप्रदम् । मध्यञ्चतुष्पथोपेतं न च तं पीडयेत् क्वचित् ॥ ब्रह्मस्थानं हि तं विप्र शिवस्तत्र सदा स्थितः । चतुर्व्विंशतिनाड्यस्तु हस्तान्यष्टशतं परम् ॥ अत्र मध्यं प्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम् । अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् ॥ नगरार्द्धञ्च विष्कम्भं खेटं ग्रामं ततोऽर्द्धतः । नगराद्योजनं खेटं खेटाद्ग्रामोऽर्द्धयोजनः ॥ द्विक्रोशं परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्धनुः । त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशो मार्गस्तु तैः कृतः ॥ विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु । धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान्राजपथः कृतः ॥ नृवाजिरथनागानामसम्बाधः सुसञ्चरः । धनूंषि चैव चत्वारि शाखारथ्यास्तु निर्म्मिताः ॥ त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युपरथ्यिका । जङ्घापथश्चतुष्पादस्त्रिपादस्य गृहान्तरम् ॥ वृतीपादस्त्वर्द्धपादः प्राग्वंशपादकः स्मृतः ॥” इति देवीपुराणम् ॥

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नगर¦ न॰ नगा इव प्रासादाः सन्त्यत्र बा॰ र।
“पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम्। अनेकजा-तिसम्बद्भं नैकशिल्पिसमाकुलम्! सर्वदैवतसंबद्धं नगरंत्वभिधीयते” इत्युक्तलक्षणे

१ पुरभेदे। गौरा॰ ङीष्। नगरीत्यप्यत्र अमरः। तस्य लक्षणं भविष्योत्तरे
“दीर्घं वा चतुरखं वा नगरं कारयेन्नृपः। तत्त्र्यस्रंवर्त्तुलं वापि कदाचिदपि कारयेत्। दीर्थं पादैकप्रसर-ञ्चतुरस्रं समोचितम्। त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रंवर्त्तुलं वलयाकृति। दीर्थं स्याद्दीर्थकुशलसुखसम्पत्ति-हेतवे। चतुरस्रं चतुर्वर्गफलाय पृथिवीभुजः। त्र्यस्रंत्रिशक्तिगाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत्। राज्ञः स्वहस्तैर्द-शभी राजहस्त उदाहृतः। राजहस्तैश्च दशभी राज-दण्ड उदाहृतः। राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदा-हृतम्। राजच्छत्रैश्च दशमी राजकाण्ड उदाहृतः। राजकाण्डैश्च दशभी राजपुरुष उच्यते। राजधानी तु कथि-[Page3936-b+ 38] ता दशभी राक्षपुरुषैः। राजधानी दशगुणा राजक्षेत्र-सुदाहृतम्। सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पुरपत्तने। भयस्त्रीभो{??}सम्पत्तिमर्त्यकीर्त्तिसुखार्थिनाम्। राजक्षेत्रेनरपतिः पुरपत्तनमारभेत्। लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यंपञ्चत्वं भङ्ग एकता। समृद्धिवित्तं नाशश्च मङ्गलञ्च बलंक्षयम्। साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति भोडश कीर्त्तिताः। यथार्थसंज्ञा नगरे मुनिना तत्त्ववेदिना” इति युक्तिकल्प-तरुः।
“नृपवासपुरी प्रोक्ता विशाम्पुरमपीष्यते। एकतो यत्र तु ग्रामो नगरञ्चैकतः स्थितम्। मिश्रन्तुखर्वटं नाम नदीगिरिसमाश्रयम्। विप्राश्च विप्रभृत्याश्चयत्र चैव वसन्ति हि। स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणांवास एव च। पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्यु-तम्। अनेकजातिसम्बद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम्। सर्व-दैवतसम्बद्धं नगरन्त्वभिधीयते” इति विष्णु॰ पु॰टीकायां श्रीघरस्वामिधृतभृगुवचनम्।
“नगरं सर्व्रयोभद्रं कर्त्तव्यं रोधकं हि वा। स्वस्तिकं मध्यगं कार्य्यंकुमारीपुरमेव वा। चतुस्पथचतुर्युक्तं सर्वकाममुखा-वहम्। छिन्नकर्णं द्विमुखञ्च दुःस्थितं कृशदुर्बलम्। नगरंन प्रशंसन्ति गर्तबिद्धं विभेदितम्। अग्रतः स्वल्पप्रासादंछिन्नकर्णं विदुर्बुधाः। द्विमुखं कर्णहीनन्तु कृशमध्यंकृशं विदुः। दुःस्थितं निम्नयाम्यन्तु नैरृतं धनदुर्बलम्। सौम्यं सर्वसुखाह्लादपूरितं वारुणं बलम्। याम्यमायुः-प्रदं पूर्णनगरं प्रीतिवर्द्धनम्। ईशवासवसंपूर्णं सर्वा-रोम्यसुखप्रदम्। मध्यञ्चतुष्पथीपेतं नच तत् पीडवेत्क्वचित्। व्रह्मस्थानं हितं विप्र! शिवस्तत्र सदा स्थितः। चतुर्विंशतिनाद्ध्यस्तु हस्तास्ल्यष्टशतं एरम्। अत्र मध्यंप्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम्। अथ किष्कुशता-न्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम्। नगरार्द्धञ्च वि{??}म्भं स्वेष्टंग्रामं ततोऽर्द्धतः। नगरार्द्धमितं खेष्टं खेटाद् ग्रामोऽर्द्ध-योजनः। द्विक्रोशं परमा मीमा क्षेत्रमीमा चतुर्धनुः। त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशमार्गस्तु तैः कृतः। विंशद्धनु-र्ग्राममार्गः सीमामार्गा दशैव तु। धनूंचि दूश विस्तीर्णःश्रीमान्राजपथः कृतः। नृवाजिरथतागानामसम्बाथंसुसञ्चरः। धनूंषि चैव चत्वारि शाखा रथ्यास्तु निर्मिताः। त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युपरथ्यिका। जङ्घापथा-श्चतुष्पादास्त्रिपादस्य गृहान्तरम्। वृतीपादस्त्वर्द्धपादःप्राग्वंशपादकः स्मृतः” देवी पु॰। नगरसन्निवेशशब्देदृश्यम्। नगरनिर्माणकालश्च
“स्थिरराशिगते भानौ[Page3937-a+ 38] चन्द्रे च स्थिरभोदये। शुद्धे काले दिने चैव नगरंकारयेन्नृपः” ज्यो॰
“सनगरं नगरन्ध्रकरौजसः रघुः। नगरे काकः पात्रे समि॰

७ त॰ स॰। नगरकाक नगरस्थिते काकतुल्याचारवति एवं

७ त॰। नगरवायस तत्रार्थेबुक्तरोह्या॰ तयोराद्युदात्तता।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नगर¦ nf. (-रं-री) A town, a city. E. नग a tree, or according to some, a mountain, रल् affix; having trees or houses like mountains. नगा इव प्रासादाः सन्ति अत्र बा० र |

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नगरम् [nagaram], [नगा इव प्रासादाः सन्त्यत्र बा˚ र; cf. P.V.2.17 Vārt.] A town, city (opp. ग्राम); नगरगमनाय मतिं न करोति Ś2. पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् । अनेकजातिसंबद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम् । सर्वदैवतसंबद्धं नगरं त्वभिधीयते ॥

Comp. अधिकृतः, अधिपः, अध्यक्षः the chief magistrate of a town, head police-officer; निक्षिप्तौ नगराध्यक्षौ शेषाः सर्वे विनिर्गताः Hariv.

governor or superintendent of a town. -अभ्याशः, -सः the vicinity of a town. -उपान्तः a suburb, the skirt of a town. -ओकस् m. a townsman.-काकः 'town-crow', an expression of contempt.-कीर्तनम् repeating the name of a god while wandering through a city. -घातः an elephant.

जनः townsfolk.

a citizen. -प्रदक्षिणा carrying an idol round a city in procession. -प्रान्तः a suburb. -मण़्डना a courtezan. -मर्दिन् m. an intoxicated elephant. -मार्गः a principal road, high-way. -रक्षा superintendence or government of a town. -रक्षिन् m.

the superintendent of a town.

a town-watchman. -स्थः a townsman, citizen.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नगर n. ( m. only MBh. iii , 3014 ; ifc. f( आ). Hariv. 2951 ; prob. not fr. नग+ र, but See. g. अशमा-दि; the न्cannot be cerebralized g. क्षुभ्ना-दि)a town , city , N. of sev. cities TA1r. Mn. MBh. etc.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=नगर&oldid=339167" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः