मद्य

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मद्यम्, क्ली, (माद्यति जनोऽनेन । मद् + “गदमद- यमश्चानुपसर्गे ।” ३ । १ । १०० । इति करणे यत् ।) सुरा । इत्यमरः । २ । १० । ४० ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । “भिक्षो ! मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना मद्यञ्चापि तव प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्य्येण बा, एतावानपि संग्रहोऽस्ति भवतो नष्टस्य कान्या गतिः ॥”) अस्य गुणपर्य्यायौ मदिराशब्दे द्रष्टव्यौ ॥ * ॥ तत् द्वादशविधं यथा पुलस्त्यः । “पानसं द्राक्षमाधूकं खार्ज्जूरं तालमैक्षवम् । माध्वीकं टाङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम् ॥ समानानि विजानीयान्मद्यान्येकादशैव तु । द्वादशस्तु सुरा मद्यं सर्व्वेषामधमं स्मृतम् ॥” अनेन एकादशानां सुरात्वं निषेधयति मद्यशब्दो मदहेतुद्रव्यवचनः । अस्मादेव वचनात् नतु मद्यमात्रं सुराशब्दार्थः । यथा बृहस्पतिः । “गौडीं माध्वीं सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रः समा- चरेत् । सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः ॥ यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्व्वमसाधु यत् । अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा ॥ मद्यं त्रिवर्गधीधैर्य्यलज्जादेरपि नाशनम् । नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः ॥ स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः । मेदःकफाधिकामन्दवातपित्ता दृढाग्नयः ॥ विपर्य्ययेऽतिमाद्यन्ति विश्रध्वाः कुपिताश्च ये । मद्येन चाम्लरूपेण साजीर्णे बहु नाति च ॥” इति वाभटे निदानस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥) एतानि श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वान्मोहनार्थानिशिष्टैः कदाचिदपि नाचरणीयानि ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मद्य नपुं।

सुरा

समानार्थक:सुरा,हलिप्रिया,हाला,परिस्रुत्,वरुणात्मजा,गन्धोत्तमा,प्रसन्ना,इरा,कादम्बरी,परिस्रुत्,मदिरा,कश्य,मद्य,वारुणी,मधु,हाल,अनुतर्ष

2।10।40।1।3

मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम्. शुण्डापानं मदस्थानं मधुवारा मधुक्रमाः॥

अवयव : सुराकल्कः,सुरामण्डः

वृत्तिवान् : शौण्डिकः

 : मधुकपुष्पकृतमद्यम्, इक्षुशाकादिजन्यमद्यम्, नानाद्रव्यकृतमद्यम्

पदार्थ-विभागः : खाद्यम्,पानीयम्

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मद्य¦ न॰ माद्यत्यनेन करणे यत्। मदिराशब्दे उक्ते माध्वी-कादिद्वादशविधे मादकद्रव्ये अमरः। मद्यभेदा वर्णभेदेनतत्पाननिषेधादिकं प्रा॰ वि॰ उक्तं यथा
“पुलस्त्यः
“पानसं द्राक्षमाधूकं खार्जूरं तालमैक्षवम्। माध्वीकं टाङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम्। समानानिविजानीयान्मद्याज्येकादशैव तु। द्वादशन्तु सुरामद्यं सर्वे-षामधमं स्मृतम्”। अनेनैकादशानां सुरात्वं निषेधयतिमद्यशब्दस्तु मदहेतुद्रवद्रव्यमात्रवचनः तस्मादेव वचनान्नतु मद्यमात्रं सुराशब्दार्थः। तथा च वृहस्पतिः
“गौडीं माध्वीं सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रः समाचरेत्। तप्तकृच्छ्रं पराकञ्च चान्द्रायणमनुक्रमात्”। त्रयाणांसुरात्वे क्रमेण प्रायश्चित्तं न स्यात्। यथा भविष्ये
“सुरा तु पैष्टी मुख्योक्ता न तस्यास्त्वितरे समे”। पैष्टीतितण्डुलविकारमात्रोपलक्षणम्। इतरे गौडीमाध्व्यौअतोऽन्नविकार एव सुराशब्दस्य मुख्यत्वात् त्रिविधासुरेति गौडीमाध्व्योर्गौणसुरात्वज्ञापनार्थम्। तेनैतत्-पानेऽपि महापातकत्वमतिदिशति
“यथैवैका तथा सर्वेति” पैष्ट्यां पूर्वप्रसिद्धिं दर्शयति यथा पैष्टी सुरा तथा सर्वागौडी माध्वी च पूर्ववचनोक्ता पैष्टीदृष्टान्तत्वेनात्र दर्शितान पातव्या द्विजोत्तमैर्ब्राह्मणैरित्यर्थः। त्रैवर्णिकपरत्वेउत्तसपदानर्थक्यात्। न च बहुवचनानर्थक्यपरिहारार्थम्उत्तमप्रतिपदिकानर्थक्यं युक्तं बहुवचनस्य स्वजातीयोप-स्थापके चरितार्थत्वात्। अतो ब्राह्मणस्य त्रिविधसुरापानंमहापातकं क्षत्रियवैश्ययोस्तु
“सुरा वै सलमन्नानामिति” वचनेन पैष्ट्येवेति स्थितम्। गोविन्दराजविश्वरूपधा-रेश्वराणामनुसतोऽयमर्थः। अतएव
“एव माध्वी चगौटी च पैष्टी च त्रिविघा सरा। द्विजातिभिर्नपातव्या कदाचिदपि कर्हिचिदिति” यमवचनेऽपि द्विजा-[Page4729-a+ 38] तिपदं ब्राह्मणपरमेव। अतएव द्विविधसुरापाने क्षत्रि-यादीनां महापातकं दूरे तावदस्तु दोषाभाबमेवाहवृद्धयाज्ञवल्क्यः
“कामादपि हि राजन्यो वैश्यश्चापिकथञ्चन। मद्यमेवासुरां पीत्वा न दोषं प्रतिपद्यते”। तदेवं पैष्टीनिषेधस्त्रैवर्णिकानां गौडीमाध्वीनिषेधस्तुब्राह्मणानामेव। ननु ब्राह्मणराजन्याविति विशेषणात्पुंलिङ्गमत्र विवक्षितम्। अतः कथं ब्राह्मण्याः सुरापानंमहापातकम्। उच्यते निषिध्यमानक्रियाया विधेयत्वेनतत्कर्त्तुरनुपादेयत्वात्तद्विशेषणं लिङ्गमविवक्षितं हवि-रुभयत्ववत् अतस्तज्जातीयस्त्रीणामपि पाननिषेधः। यथा भविष्ये
“तस्मान्न पेयं विप्रेण सुरामद्यं कथ-ञ्चनन। ब्राह्मण्यापि न पेया वै मुरा पापभयावहा”।
“या ब्राह्मणी सुरापी स्यात् न तां देवाः पतिलोकंनयन्ति” इति श्रुतेः।
“पत्युरर्द्धशरीरेण भार्य्या यस्य सुरांपिबेत्। पतितार्द्धशरीरस्य निष्कृतिनोपपद्यते”। नचैबं क्षत्रियवैश्यस्त्रीणामनिषेधः, ब्राह्मणीपदस्य निषिद्ध-सुरापानकर्त्तुर्भार्य्योपक्षक्षकत्वात् भार्य्या यस्य सुरां पिबे-दिति सामान्यश्रवणात्। पानञ्च द्रवीभूतस्याभ्यव-हारः स च कण्ठदेशादधोनयनं न तु वक्त्रमात्रप्रवेशः। निष्ठीवनाद्यर्थं कपोलधारणे पानशब्दाप्रयोगात्यथोक्तं
“जिघ्रन्नहि सुरां कश्चित् पिवतीत्यभिधीयते। याव{??} क्रियते वक्त्रे गण्डूषस्य प्रवेशनम्”। तत्रगण्डूषपरिमाणमविवक्षितं गण्डूपार्द्धपानेऽपि लोकेपानशब्दप्रयोगात् अतएव मुखप्रवेशनमत्राविवक्षितंकिन्तु येन मुखप्रवेशेन कण्ठादधोनयनं मवति अतस्त-देवोपलक्षयति अतएवोष्ठमात्रलेपे न पाननिष्पतिःअतस्तत्रोत्तमाङ्गस्पर्शप्रायश्चित्तम्। एतेन केवलौष्ठसंयोगेतप्तकृच्छ्रसंस्काराविति वालकस्य व्याख्यानमसङ्गतंपानानिष्पत्तेरिति। ” मद्यमेदगुणादिकं भावप्र॰ उक्तं यथा
“मद्यन्तु सीधुर्मैरयमिरा च मदिरा सुरा। कादम्बरीवारुणी च हालापि बलवल्लभा। पेयं यन्मादकंलोकैस्तन्मद्यमभिधीयते। यथारिष्टं सुरा सीधुरासवाद्य-मनेकथा। मद्यं सर्वं भवेदुष्णं पित्तकृद्वातनाशनम्। भेदनं शीघ्रपाकञ्च रूक्षं कफहरं परम्। अम्लञ्चदीपनं रुच्यं पाचनं चाशुकारि च। तीक्ष्णं सूक्ष्मञ्चविशदं व्ययामि च विकाशि च”। अथारिष्टस्य लक्षणंगुणाथ
“पकोषधाम्बुसिद्धं यस्मद्यं तत्स्यादरिष्टकम्”। [Page4729-b+ 38] अरिष्टं मद्यमिति लोके। यथा द्राक्षारिष्टम्। दशमूलारिष्टम्। वव्वूलारिष्टमिति।
“अरिष्टं लघु-पाकेन सर्वतश्च गुणाधिकम्। अरिष्टस्य गुणा ज्ञेयावीजद्रव्यगुणैः समाः”। अथ सुरालक्षणं गुणाश्च
“शालिषष्टिकपिष्टादिकृतं मद्यं सुरा स्मृता। सुरा-गुर्नी वलस्तन्यपुष्टिमेदःकफप्रदा। शोथहृत् ग्राहिगुल्मार्शोग्रहणीमूत्रकृच्छ्रनुत्”। अथ सुराभेदीवारुणी तस्या लक्षणं गुणाश्च
“पुनर्नवाशिलापिष्टै-र्वारुणी विहिता स्मृता। संहितैस्तालखर्जूररसैर्यासापि वारुणी। सुरावद्वारुणी लघ्वी पीनसाघ्मानशूलनुत्”। सुरातो भेदार्थं लघ्वीति। अथ सीघु-द्वयस्य लक्षणं गुणाश्च
“इक्षोः पक्वैः रसैः सिद्धःसीधुः पक्वरसश्च सः। आमैस्तैरेव यः सीधुः स चशीतरसः स्मृतः। सीधुः पक्वरसः श्रेष्ठः स्वराग्नि-वलवर्णकृत्। वातपित्तकरः सद्यः स्नेहनो रोचनोहरेत्। विवन्धमेदःशीफार्शःशोथोदरकफामयान्। तस्मादल्पगुणः शीतरसः संलेखनः स्मृतः। ” अथासवस्यलक्षणं गुणाश्च
“यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यंस आसवः। था लोहासवादिः।
“आसवस्य गुणाज्ञेया वीजद्रव्यगुणैः समाः। ” अथ नवपुराणमद्य-गुणाः।
“मद्यं नवमभिष्यन्दि त्रिदोषजनकं सरम्। अहृद्यं वृंहणन्दाहि दुर्गन्धं विशदं गुरु। जीर्णन्त-देव रोचिष्णु कृमिश्लेष्मानिललापहम्। हृद्यं सुगन्धि-गुणवल्लघु म्लोतोविशोधनम्”। अथ सात्त्विकानां मद्यंपिवतां चेष्टाविशेषाः।
“सात्त्विके गीतहास्यादि राजसेसाहसादिकम्। तामसे निन्द्यकर्माणि निद्राञ्च मदि-राचरेत्”। आचरेत् कुर्य्यात्
“विधिना मात्रया काले हितै-रन्नैर्यथाबलम्। प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतंयथा। किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम्। अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथामृतम्”। अथमद्यानां गन्धनाशनोपायः।
“सुस्तैलवालमदजीरक-धान्यकैला यश्चर्वयन् सदसि वाचमभिव्यनक्ति। स्वाभा-विकं मुखजमुज्झति पूतिगन्धं गन्धञ्च मद्यलशुनादि-भवञ्च नूनम्। ” ओषधार्थमपि विप्रैर्मद्यं न पेयम्मदिराशब्दे राजनि॰ वाक्यं दर्शितम्। पुराणादौ ब्राह्मणस्य मद्यनिषेधो यथा
“अदेयकाप्यपेयञ्च तथैवास्पृश्यमेव च। द्विजातीना-मनालोच्यं नित्यं मद्यमिति[Page4730-a+ 38] प्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्जयेत्। पीत्वा पतति कर्मस्थितम्। तस्मात् सर्व-भ्यस्त्वसम्भाष्यो द्विजोत्तमः। भक्षयित्वाप्यभक्ष्याणि पीत्वा-पेयान्यपि द्विजः। नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहा-त्यधः। तस्मात् परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः। अपेयानि च विप्रो वै पीत्वा तद्याति रौरवम्। कूर्मपु॰

१६ अ॰।
“द्विजस्य पूजादौ मद्यदानविध्यनुकल्पनिषेधो यथा।
“मदिरां पृष्ठतो दद्यात् अन्यत् पानन्तुवामतः। अवश्यं विहितं यत्र मद्यं तत्र द्विजःपुनः। नारिकेलजलं कांस्ये ताम्रे च विसृजेन्मधु। नापद्यपि द्विजो मद्यं कदाचित् विसृजेदपि। ऋते,पुष्पासवादुक्तात् व्यञ्जनाद्वा विशेषतः। राजपृत्रस्तथामर्त्यः सचिवः सौप्तिकादयः। दद्युर्नरबलिं भूपसम्मत्या विभवाय च। मूपालानुमते मद्यं ददत् पाप-मवाप्नुयात्” कालिका पु॰

६६ अ॰। अथ ब्राह्मणस्यमद्यपाननिषेधकशुक्रशापो यथा
“वैशाम्पायन उवाच। सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वान् संज्ञानाशं प्राप्य चैवाति-घोरम्। दृष्ट्वा कचञ्चापि तथाभिरूपं पीतं तथा सुरयामोहितेन। समन्युरुत्थाय महानुभावस्तदोशना विप्र-हितं चिकीर्षुः। काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगादसुरापानं प्रति वै जातशङ्कः। यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीहकश्चित् मोहात् सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः। अपेतधर्मोब्रह्महा चैव स स्यादस्मिं ल्लोके गर्हितः स्यात् परे च। मया चेमां विप्रधर्मोक्तसीमां मर्य्यादां वै स्थापितां सर्व-लोके। सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवालोका-श्चोपशृण्वन्तु सर्वे” भा॰ आ॰

७६ अ॰।
“नारिकेलञ्चखार्जूरं पानसञ्च तथैव च। ऐक्षवं मधुकं टाङ्कंतालञ्चैव च माक्षिकम्। द्राक्षन्तु दशमं ज्ञेयं गौडंचैकादशं स्मृतम्। पैष्टन्तु द्वादशं प्रोक्तं सर्वेषामधमंस्मृतम्। मध्यमं मधुजं गौडं शेषञ्चोत्तममिष्यते। एतत् द्वादशकं मद्यं न पातव्यं द्विजैः क्वचित्। क्षत्रि-यादिः विवेत् सर्वं पैष्टीमेकन्तु वर्जयेत्। सुरां पीत्वाद्विजो मोहात् कामात् तक्रादिमिश्रिताम्। त्रैवार्षिकंव्रतं कुर्य्यादीषन्मिश्रे तु वार्षिकम्। तक्रादिमिश्रितांकिञ्चित् सुरां पीत्वा ह्यकामतः। कृच्छ्राव्दपाद्यमुच्चर्य्यपुनः संस्कारमर्हति। मुखप्रवेशमात्रे तु प्रायश्चित्तार्द्ध-माचरे{??}। अनुपनीतो देवेशि! व्रतं त्रैवार्षिकं चरेत्। चतुर्थकालाहा{??} स्याद् ब्रह्मचर्य्यमथापि वा। आपञ्च{??} पतं वा ज्ञानादशं विनिर्दिशेत्। शूद्रस्य च[Page4730-b+ 38] विशेषेण अतिकृच्छ्रद्वयं चरेत्। स्वजातिसाधिते तस्मिन्तदर्द्धं व्रतमाचरेत्। पैष्ठीपाने व्राह्मणस्य मरणान्तिक-सुच्यते। माध्वीगौडीसुरापाने द्वादशाब्दं विधी-यते। इतरेषान्तु पानेन शुद्धिश्चान्द्रायणेन तु। राजन्य-वैश्ययोश्चापि गौडी माध्वी न शस्वते। मोहात् क्षात्रश्चवैश्यश्च पीत्वा कृच्छ्रद्वयं चरेत्। शूद्रोऽपि गौडींपैष्टीञ्च न पिवेद्धीनसंस्कृताम्। कामात् पीत्वा सुरांविप्रो मरणान्तिकमाचरेत्। चरेच्चान्द्रायणं ज्ञानात्क्षत्रियो वैश्य एव च। षैष्टीपाने तु शूद्रस्य प्राजा-प्रत्यं विनिर्दिशेत्। ज्ञानादभ्यासयोगे तु चान्द्रायण-त्रयं स्मृतम्। नारिकेलं तथा ज्ञानाद्विप्रश्चान्द्रायणेनतु। क्षत्रियश्चैव वैश्यश्च प्राणायामेन शुध्यति। अपक्वं पानसञ्चैव आम्रञ्च वदरं तथा। स्थापयित्वाघटे नित्यं दद्यादामपयः पलम्। त्रैलौक्यविजयाञ्चैवमातुलङ्गं तथैव च। समेऽहनि ततो दद्यात् सन्धा-नात् सत्त्वमीरितम्। दधि मधु घृतञ्चापि माञ्जिष्ठंतिक्तकं तथा। अनुपाने तु देवेशि! द्राक्षमद्यं सुनि-श्चितम्। विडङ्गं शालयो मूलं समभागेन योजितम्। मधुना सह संस्थाप्य शेषपाकं समाचरेत्। पिप्पलीलवणंदत्त्वा मधुना मद्यमीरितम्। पानसं पक्वखर्जूरमार्द्रंसोमलतारसम्। पकीकृत्याग्निसन्धानात् खार्जूरं मद्यमी-रितम्। पक्वतालं दन्तिशाकं ककुभञ्च तथैव च। एतैरेवसुसन्धानात् तालमद्यं प्रकीर्त्तितम्। इक्षुदण्डं मरीचञ्चबदरञ्च तथा दधि। शेषे तु लवणं दत्त्वा। इक्षुमद्यंप्रकीर्त्तितम्। नवं मधु तथा विल्वं पक्वं शर्करया सह। सन्धानाज्जायते मद्यं माध्वीकं शरतो रसम्। शता-वरी टङ्कमूलं लक्ष्मणं पद्ममेव च। मधुना सह सन्धा-नात् टङ्कमाध्वीकमीरितम्। मालूरमूलं वटरी शर्कराच तथैव च। एषामेकत्र सन्धानात् मैरेयं मद्यमीरि-तम्। इन्द्रजिह्वा पक्व{??}त्री नारिकेलजलन्तथा। कदली-फलसन्धानन्मद्य तन्नारिकेलजम्। दधि त्रैलोक्यविजयातथैव च करीकणा। गुडेव सह सन्धानात् गौडीमद्यंप्रकीर्त्तितम्। शस्कुलीमर्द्धसिद्धान्नमुष्णोदकसमन्विवम्। वह्नौ सन्तापयेत् किञ्चित् स्थापयित्वा दिनद्वयम्। शेपेऽहनि तु संज्ञाप्ते जीवनं तत्र निःक्षिपेत्। शृङ्गवेरमरीचञ्च मातुलङ्गं तथैव च। एतेषामेव सन्धानात्पैष्टीमद्यं प्रकीर्त्तितम्” मत्स्यसूक्ते

१६ पटले।
“सिद्धमन्त्रीभवेद्वीरो न वीरी मद्यपानतः। कलौ तु भारते वर्षे लोका[Page4731-a+ 38] भारतवासिनः। गृहे गृहे सुरां पीत्वा वर्णभ्रष्टा भवन्तिहि” उत्पत्तितन्त्रे

६४ पटले।
“दीव्यवीरमयो भावःकलौ नास्ति कदाचन। केवलं पशुभावेन मन्त्रसिद्धि-र्भवेन्नृणाम्” महानिर्वाणतन्त्रम्।
“न दद्याद् ब्राह्मणोमद्यं महादेव्यै कथञ्चन। वामकामो ब्राह्मणो हि मद्यंमांसं न भक्षयेत्” तन्त्रम्। भैरवतन्त्रे
“नारिकेलोदकंकांस्ये ताम्रे गव्यं तथा मधु। राजन्यवैश्ययोर्देयं नद्विजस्य कदाचन। एवं प्रदानमात्रेण हीनायु-ब्राह्मणो भवेत्”। कलौ मद्यपानादिनिषेधो यथायाज्ञवल्क्यदीपकलिकायां ब्रह्मपु॰
“नराश्वमेधौमद्यञ्च कलौ वर्ज्या द्विजातिभिः” निषेधविषयंस्पष्टयति उशना
“मद्यमदेयमपेयमनिर्ग्राह्यम्”। अनि-र्ग्राह्यमस्वीकार्य्यमिति कल्पतरुः। कालिकापु॰।
“ख-गात्ररुधिरं दत्त्वा आत्महत्यामवाप्नुयात्। मद्यंदत्त्वा ब्राह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते”। स्व तिः
“ताम्रे चेक्षुरसो मद्यं पयसा यवचूर्णकम्। गव्यञ्च ताम्रपात्रस्थं मद्यतुल्यं घृतं विना”। अतोमद्यप्रतिनिधिदानमपि न युक्तम्” ति॰ त॰ रघु॰। मद्य-तुल्यं यथा
“नारिकेलोदकं कांस्ये ताम्रपात्रे स्थितंमधु। गव्यञ्च ताम्रपात्रस्थं मद्यतुल्यं घृतं विना” कर्मलोचनम्।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मद्य¦ n. (-द्यं) Wine, vinous or spirituous liquor. f. (-द्या)
1. Intoxicating.
2. Gladdening. E. मद to be intoxicated, (by it), aff. यत् |

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मद्य [madya], a. [माद्यत्यनेन करणे यत्]

Intoxicating.

Gladdening, exhilarating. -द्यम् Spirituous liquor, wine, any intoxicating drink; रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या R.7.49; Ms.5.56;9.84;1.89; भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना S. D.525. -Comp. -आक्षेपः addiction to drink.-आमोदः, -गन्धः, -दोहदः the Bakula tree. -कीटः a kind of insect. -कुम्भः a brandy-jar. -द्रुमः a kind of tree (माडवृक्ष). -पः a drunkard, tippler, sot. -पङ्कः mash.

पानम् drinking intoxicating liquor.

any intoxicating drink. -पीत a. intoxicated with drink.-पुष्पा the plant called Dhātakī. -बी(वी)जम् a drug used to cause fermentation, leaven. -भाजनम् a wineglass; so मद्यभाण्डम्. -मण़्डः barm, yeast. -वासिनी the plant called धातकी. -संधानम् distillation of spirit; क्रयं वा विक्रयं वा$पि मद्यसंधानमेव च Śukra.1.33.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मद्य (for 2. See. p. 779 , col. 1) Nom. P. यतिPa1n2. 7-2 , 98 Sch.

मद्य mf( आ)n. (for 1. See. p. 777 , col. 2) intoxicating. exhilarating , gladdening , lovely RV.

मद्य n. any intoxicating drink , vinous or spiritous liquor , wine Mn. MBh. etc.

मद्य 1. 2.See. pp. 777 and 779.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=मद्य&oldid=318993" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः