मानस

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मानसम्, क्ली, (मन एव । मनस् “प्रज्ञादिभ्यश्च ।” ५ । ४ । ३८ । इति स्वार्थे अण् ।) मनः । इत्य- मरः । १ । ४ । ३१ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १५ । ६१ । “यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्त्तपरित्राणे न मानसम् ॥”) तस्य गुणा यथा, -- “परापरत्वं संख्याद्याः पञ्च वेगश्च मानसे ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥ (मनसि भवो जातो वा । मनस् + अण् ।) मनोभवे, त्रि । यथा, सङ्कल्पः कर्म्ममानसम् ॥ इत्यमरः । १ । ५ । २ ॥ “विषयेष्वतिसंरागो मानसो मल उच्यते ।” इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ “अनूढानङ्गपीडेव ममेयं मानसी व्यथा ॥” इति प्राञ्चः ॥ मानसतापो यथा, -- “कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः । शोकासूयावमानेर्ष्या मात्सर्य्यादिभयन्तथा ॥ मानसोऽपि द्बिजश्रेष्ठ ! तापो भवति नैकधा ॥” इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ५ अध्यायः ॥ त्रिविधमानसकर्म्म । यथा, -- “परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म्म मानसम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ मानसरोगा यथा, -- कामक्रोधलोभमोहभयाभिमानदैन्यपैशुन्य- विषादेर्ष्यासूयामात्सर्य्यप्रभृतयः । अथवा । उन्मादापस्मारमूर्च्छाभ्रमतमःसंन्यासप्रभृतयः । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ (मनसा सङ्कल्पेन कृत- मित्यण् ।) सरोवरविशेषः । इति मेदिनी । से, ३१ ॥ स च कैलासे ब्रह्मणा निर्म्मितः । यथा, -- “कैलासश्चापि दुष्कम्पो दानवेन्द्रेण कम्पितः । यक्षराक्षसगन्धर्व्वैर्नित्यं सेवितकन्दरः ॥ श्रीमान्मनोहरश्चैव नित्यं पुष्पितपादपः । हेमपुष्करसंछन्नं तेन वैखानसं सरः ॥ कम्पितं मानसञ्चैव राजहंसनिषेवितम् ॥” इति महाभारते हरिवंशे नारसिंहे २२८ अः ॥ अपि च । “कैलासपर्व्वते राम ! मनसा निर्म्मितं परम् । ब्रह्मणा नरशार्दूल ! तेनेदं मानसं सरः ॥ तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते । सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ॥” इति रामायणे आदिकाण्डे २४ सर्गः ॥ * ॥ (पुं, नागविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । १६ । “अमाहठः कामठकः सुषेणो मानसो व्ययः ।” शाल्मलीद्वीपस्य वर्षविशेषः । यथा, मात्स्ये । ५३ । २३ । “श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्यतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा ॥” पुष्करद्वीपस्थपर्व्वतविशेषः । यथा, मात्स्ये । “द्वीपार्द्धस्य परिक्षिप्तः पश्चिमे मानसो गिरिः ।”)

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मानस नपुं।

मनस्

समानार्थक:चित्त,चेतस्,हृदय,स्वान्त,हृद्,मानस,मनस्

1।4।31।2।6

जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता। चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः॥

वैशिष्ट्यवत् : वासना,मनोविकारः,अहङ्कारः,अभिमानः,मदः,मनःपीडा

पदार्थ-विभागः : , मनः

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मानस¦ न॰ मन एव अण्।

१ मनसि अमरः। कैलासान्ति-कस्थे ब्रह्मणा मनसा कृते

२ सरोवरभेदे च। मनसइदम् अण्।

३ चित्तसम्बन्धिनि त्रि॰।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मानस¦ mfn. (-सः-सा-सं) Mental. n. (-सं)
1. The mind, the seat or faculty of reason and feeling.
2. The lake Ma4nus, or Ma4nasaro4vara in the Hima4laya mountains.
3. (In law,) Tacit or implied consent. f. (-सी)
1. Mental, born from the mind.
2. A kind of salt.
3. A god- dess peculiar to the Jain4as. E. मनस् the mind, aff. अण्; or मनस् BRAHMA4, the supreme mind, अण् aff. of derivation, &c.

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मानस [mānasa], a. (-सी f.) [मन एव, मनस इदं वा अण्]

Pertaining to the mind, mental, spiritual (opp. शारीर).

Produced from the mind, sprung at will; ब्रह्मणो मानसपुत्राः; किं मानसी सृष्टिः Ś.4; Ku.1.18; मद्भावा मानसा जाता Bg.1. 6.

Only to be conceived in the mind, conceivable; अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमलुब्धता । एतानि मानसानि स्युर्व्रतानि ......

Tacit, implied.

Dwelling on the lake Mānasa; न रमते मरालस्य मानसं मानसं विना Udb. -सः A form of Viṣṇu.

सम् The mind, heart, soul; सपदि मदनानलो दहति मम मानसम् Gīt.1; अपि च मानसमम्बुनिधिः Bv.1.113; मानसं विषयैर्विना (भाति) 116.

N. of a sacred lake on the mountain Kailāsa; कैलासशिखरे राम मनसा निर्मितं सरः । ब्रह्मणा प्रागिदं यस्मात्तदभून्मानसं सरः ॥ Rām.; (it is said to be the native place of swans, who are described as migrating to its shores every year at the commencement of the breeding season or the monsoons; मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसाम् । कूजितं राजहंसानां नेदं नूपुरशिञ्जितम् V.4.14,15; यस्यास्तोये कृतवसतयो मानसं संनिकृष्टं नाध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः Me.78; (see Me.11; Ghaṭ. 9 also); R.6.26; Me.64. Bv.1.3.

(In law) Tacit or implied consent.

A kind of salt.

The mental powers. -Comp. -आलयः a swan, goose. -उत्क a. eager to go to Mānasa; तच्छ्रुत्वा ते श्रवण- सुभगं गर्जितं मानसोत्काः Me.11. -ओकस्, -चारिन् m. a swan. -जन्मन् m.

the god of love.

a swan. -पूजा mental or spiritual devotion (opp. मूर्तिपूजा). -शुच् f. mental sorrow, grief.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मानस mf( ई, once आ)n. (fr. मनस्)belonging to the mind or spirit , mental , spiritual ( opp. to शारिरा, corporeal) VS. etc.

मानस mf( ई, once आ)n. expressed only in the mind , performed in thought i.e. silent , tacit (as a hymn or prayer) S3rS. Mn. MBh.

मानस mf( ई, once आ)n. conceived or present in the mind , conceivable , imaginable R.

मानस mf( ई, once आ)n. relating to or dwelling on the lake मानस(See. n. below) BhP.

मानस m. a form of विष्णुVP.

मानस m. N. of a serpent-demon MBh.

मानस m. of a son of वपुष्-मत्Ma1rkP.

मानस m. pl. a partic. class of deceased ancestors (regarded as sons of वसिष्ठ) Cat.

मानस m. a class of ascetics Ra1matUp.

मानस m. N. of the वैश्यs in शाकद्वीपMBh.

मानस m. of the worlds of the सोम-पHariv.

मानस n. ( ifc. f( आ). )the mental powers , mind , spirit , heart , soul(= मनस्g. प्रज्ञा-दि) Kat2hUp. MBh. Ka1v. etc.

मानस n. (in law) tacit or implied consent W.

मानस n. a kind of salt Ka1tyS3r. Sch.

मानस n. the 25th mansion from that under which one is born VarYogay.

मानस n. (with or scil. सरस्, or तीर्थ)N. of a sacred lake and place of pilgrimage on mount कैलास(the native place of the wild geese , which migrate to it every year at the breeding season) MBh. Ka1v. Pur.

मानस n. N. of wk. on शिल्पor art.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=मानस&oldid=347074" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः