Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


च, चकारः । स तु व्यञ्जनषष्ठवर्णः । (द्वितीयवर्ग- स्याद्यवर्णश्च ।) अस्योच्चारणस्थानं तालु । इति व्याकरणम् ॥ (यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । “इचु- यशानां तालु ।” इति । तथा च शिक्षायाम् । “कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥”) वङ्गाक्षरैरस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “चवर्णं शृणु सुश्रोणि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् । कुण्डलीसहितं देवि ! स्वयं परमकुण्डली ॥ सततं कुण्डलीयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा ॥ त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं प्रिये ! ॥” अपि च । “वार्त्ताकुवर्त्तुलाकार ऊर्द्ध्वाधः क्रमतो गतः । रेस्वात्रयेषु चन्द्राग्निसूर्य्यास्तिष्ठन्ति नित्यशः । शक्तिर्मात्रा तु विज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥” तस्य ध्यानं यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे “तुषारकुन्दपुष्पाभां नानालङ्कारभूषिताम् । सदा षोडशवर्षीयां वराभयकरां पराम् ॥ शुक्लवस्त्रावृतकटिं शुक्लवस्त्रोत्तरीयिणीम् । वरदां शोभनां रम्यामष्टबाहुसमन्विताम् ॥ एवं ध्यात्वा चकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तस्य नामानि यथा, नानातन्त्रेषु । “चः पुष्करो हली वाणी चात्मशक्तिः सुदर्शनः । चर्म्ममुण्डधरो भूत्वा महिषाचारसम्बिनी ॥ एकरूपो रुचिः कूर्म्मश्चासुण्डा दीर्घबालुकः । वामवाहुर्म्मूलमाया चतुर्मूर्त्तिस्वरूपिणी ॥ दयितश्च द्विनेत्रश्च लक्ष्मीस्त्रितयलोचनः । चन्दनं चन्द्रमा दैवश्चेतनो वृश्चिको बुधः ॥ देवी केटमुखेच्छात्मा कौमारी पूर्ब्बफाल्गुनी । अनङ्गमेखला वायुर्म्मेदिनी च मूलावती ॥” (मातृकान्यासे वामबाहुमूले एवास्य न्यस्यता ॥)

च, व्य (चणति चिनोतीति वा । चण शब्दे चिञ्न चित्यां वा + “अन्येष्वपि दृश्यते ।” ३ । २ । १०१ । इति ड ।) अन्वाचयः । यत्र एकस्य प्राधान्येनापरस्य गौण्येनाख्यानं सोऽन्वाचयः । यथा । भो वटो ! भिक्षामट गाञ्चानय । भिक्षा- मटनमत्र प्रधानं तत् कुर्व्वाणो यदि गां पश्यसि तदा तामप्यानयेति नो चेत् भिक्षामेवाटेति । समाहारस्तिरोहितावयवभेदः इतरेतर उद्रिक्ता- वयवभेदः । अतएव चार्थे द्बन्द्ब इति सूत्रं विधाय चार्थोऽत्र समाहार इतरेतरश्चेति व्याख्याय समाहारे अनभिव्यक्तावयवत्वात् एकवचनम् । इतरेतरयोगे संहन्यमानप्रधानत्वात् द्बिबहु- वचनम् । यथा । “पाणिपादं अश्वबलीवर्द्दं ब्रह्म- क्षत्त्रियविट्शूद्राः । प्लक्षन्यग्रोधाविति परैरुक्तम् । समुच्चितिः समुच्चयः प्राधान्येन क्वचित् क्रिया- विषयेऽनेकस्य चीयमानता । यथा । धवांश्च {??} छिन्धि । इति भरतः ॥ समाहारः । अन्योन्यार्थः । समुच्चयः । (यथा, मनुः । १२ । ८९ । “इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म्म कीर्त्त्यते ॥”) पक्षान्तरम् । (यथा, हितोपदेशे । “मूर्खोऽपि शोभते तावत् सभायां वस्त्रवेष्टितः । तावच्च शोभते मूर्खो यावत् किञ्चिन् न भाषते ॥” तथा च शकुन्तलायां १ मे अङ्के । “शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य । अथवा भवितव्यानां द्बाराणि भवन्ति सर्व्वत्र ॥”) पादपूरणम् । (यथा, रामायणे । १ । २० । १९ । “तेन सञ्चोदितौ तौ तु राक्षसौ च महाबलौ । मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥”) अवधारणम् । इति मेदिनी । चे । १२ ॥ हेतुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥

चः, पुं, (चणति शब्दायते इति । चण शब्दे + “अन्येष्वपि दृश्यते ।” ३ । २ । १०१ । इति डः ।) चण्डेशः । (चिनोति स्वाङ्गानि सङ्कोचय- तीति । चि + डः ।) कच्छपः । (चीयते उप- चीयते क्रमशः कलाभिः प्रतिपदादिमारभ्ये- त्यर्थः ।) चन्द्रः । (चिनोति सञ्चिनोति पर- धनानि इति ।) चौरः । इति मेदिनी ॥ चे । १ ॥ निर्ब्बीजे दुर्जने च त्रि । इति शब्दरत्ना- वली ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


च अव्य।

अन्वाचयः

समानार्थक:च

3।3।242।1।1

चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये। स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति॥

पदार्थ-विभागः : , क्रिया

च अव्य।

इतरेतरः

समानार्थक:च

3।3।242।1।1

चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये। स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति॥

पदार्थ-विभागः : , शेषः

च अव्य।

समाहारः

समानार्थक:च

3।3।242।1।1

चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये। स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति॥

पदार्थ-विभागः : , क्रिया

च अव्य।

समुच्चयः

समानार्थक:च,उत,अपि

3।3।242।1।1

चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये। स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति॥

पदार्थ-विभागः : समूहः

च अव्य।

पादपूरणम्

समानार्थक:तु,हि,च,स्म,ह,वै

3।4।5।2।3

आहो उताहो किमुत विकल्पे किं किमूत च। तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजने स्वति॥

पदार्थ-विभागः : , गुणः, शब्दः, वर्णात्मकः

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


¦ अव्य॰ चि--चण--वा भा॰ ड।

१ पादपूरणे

२ पक्षान्तरद्योतने

३ अवधारणे मेदि॰

४ हेतौ त्रिका॰। पादपूरणार्थस्य[Page2805-b+ 38] निरर्थकतैव।
“निरर्थकं चादि पादपूरणैकप्रयोजनम्” चन्द्रालोकः

५ समुच्चये

६ अन्वाचये

७ इतरेतरयोगे

८ समा-हारे च” अमरः।
“चार्थे द्वन्द्वः” पा॰ सि॰ कौ॰व्याख्यातं यथा
“सघुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः। परस्पर(

१ ) निरपेक्षस्वाऽनेकस्य (

२ ) एकस्मिन् (

३ ) अन्वयःसमुच्चयः।{??}रस्वानुषङ्गिक (

४ ) त्वेऽन्वाचयः। मिलिताना (

५ ) मन्वय इतरेतरयोगः। समूहः(

६ ) समाहारः। तत्रेश्वरं गुरुञ्च भजस्वेति समुच्चयेभिक्षामट गाञ्चानयेत्यन्वाचये च न समासोऽसामर्थ्यात्(

७ )। धवखदिरौ। संज्ञापरिभाषम्”। व्याख्यातं चैतदस्माभिः सरलायाम्। (

१ )
“षरस्परनिरपेक्षस्येति एकस्य क्रियान्वयोत्तरमप-रस्यावृत्त्या तदन्वय इति न तयोः परस्पराकाङ्क्षा। (

२ )अनेकस्येति तेनैकस्य सापेक्षत्वेऽपि न दोष उभयोस्तथा-त्वाभावात्। समुच्चये चशब्देन स्वसमभिव्याहृतपदार्थोत्तरसापेक्षत्वं बोध्यते तदसमभिव्याहारे तु न। अत-एवात्रैक एव चशब्दः प्रयुज्यते तेन यच्छब्दोत्तरंचशब्दस्तस्यैव समभिव्याहृतक्रियादावन्वये इतरसापेक्षत्वंनत्वन्यस्येति बोध्यम्। (

३ ) एकस्मिन् एकधर्मावच्छिन्नेइत्यर्थः अन्वय इत्येतस्य यत्रेत्यादिस्तथाच यत्रैवमन्वय-स्तत्र समुच्चयश्चशब्दार्थैति भावः। न त्वन्वयएव समुच्चयइति म्रमित{??}। अन्वयश्च विशेष्यतया विशेषणतया वातत्राद्यं चैत्रो गच्छति पचति चेत्यादौ क्रियासमुच्चये,अन्त्यम् ईश्वरं गुरुञ्च भजस्वेत्यादौ द्रव्यसमुच्चये। (

४ ) आनुषङ्गिकत्वमनुद्देश्यत्वमन्यतरस्य प्राधान्यञ्च तत्स-म्बन्धिक्रियाया अवश्यकर्त्तव्यत्वरूपं तथाच सममिंव्या-हृतक्रियादिगतमानुपङ्गिकत्वव्याप्यत्वान्वाचयचकारार्थः। (

५ ) मिलितानामिति परस्परापेक्षा{??}मुद्भूतावयवभेदक-समूहरूपाणातित्यर्थः। अन्वय इत्यर्स्यैकवर्मावच्छिन्नेना-न्वयैत्यर्थः। तेन नीधातोः संयोगजनफव्याग्ररजन-कव्यापारबोधकतया द्विकमकत्वेन अजां ग्रामं नयतीत्यादौअजाग्रामयोरुभयोरपि धातू{??}त्तक्रियायामन्ववेन तत्रन चकारयोगो नापि समासः तयोरेकस्व संयोगेऽपरस्यसंयोगानुकूलव्यापारेऽन्वयादेकत्रान्वयाभावात्। अत-एव यत्रातेकचकारप्रयोगः, व्यत्रैवमन्वयश्च तत्रेतरेतर-योगस्ताद्दशसमूहश्च चार्थे इत्यर्थः। (

६ ) अ{??}न्नूताव-यवगेदसमूहस्य प्रतीत्या प्रत्येकावयव{??}त्तिधर्म एव प्रवृ-[Page2806-a+ 38] त्तिनिमित्तं समाहारे तु द्वित्वत्रित्वादिनेब समूहस्यभानात् समूढत्वमेव प्रवृत्तिनिमितमिति विशेषः। एवञ्चउभयत्रैव समूहस्य बोधः। (

७ ) असामथ्यादिति एका-र्थीनावा{??}दित्यर्थः। तथाहि बहुर्ब्राहुघटकपदानांकर्माय{??}वेणैव द्वन्द्वघटकपदानां चार्थान्तर्भावेणैवएकार्{??}वस्यकः
“समर्थः पदयिविरिति” प्रा॰परिभाषितत्वात{??}र्थ द्वन्द्वैत्यूक्तेश्च। नचेतरतरान्वयेपरस्परनिरपेक्षाणामेकार्थीमावः सम्भवति येन समु-ञ्चयान्वघयविकार्थीभावेऽनर्भूतौ स्याताम्। ततश्चेतरेत-रयोगे समाहारे च साहित्यस्य सत्त्वादेकार्थीभावस्त-यास्तदभावान्न तथेति बोध्यम्। इयांस्तु विशेष इतरेतर-योगे साहित्यं विशेषणं द्रव्यं विशेष्यं, समाहारे तुसाहित्यं प्रधानं दव्यं विशेषणमिति यथा चानयोर्बोध-वैलक्षण्यं तथाकरे दृश्यम्”। पक्षन्तरं चात्र पुनरथकम्यथा
“मूर्खोऽपि शोभते तावत् सभायां वस्त्रवेष्टितः। तावच्च शोभते मर्खो यावत् किञ्चित् न भाषते” हितो॰।

९ तुल्ययोगित्य

१० विनियोगे च शब्दार्थेचि॰। तत्र तुल्ययोगितालङ्कारस्य चेन द्योतनात्तस्य तदर्थकतायथा
“सङ्कचन्ति सरोजानि स्वैरिणी वदनानि च” चन्द्रा॰। एवं दीपकालङ्कारद्योतकताऽपि

३९

९ पृ॰दृश्या।
“सती च प्रयोषित् प्रकृतिश्च निश्चला” माघः। चकारद्वयप्रयोगे क्वचिदविलम्बयोगितायाः क्वचिततुल्यप्राधान्यस्य चावबोधनम् यथा इतीरिता पत्ररथेनतेन ह्राणा च हृष्टा च यभाण भैमी” नै॰।
“कला चसा कान्तमता कलाभृतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्र कौमुदी” कुमा॰। लिदनुबन्धः चण यद्यर्थे तस्य प्रयोगे णित्त्वम्।

¦ पु॰ चीयते शुक्लपक्ष किरणैः अङ्गं परधनं वा चिनोतिवा चि--ड।

१ चन्द्रे

२ कच्छपे

३ चौरे

४ चण्डेशे

५ चर्वणेच मेदि॰।

६ निर्वीजे

७ दुर्जने च त्रि॰ शबदरत्ना॰।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


च¦ The twentieth letter of the alphabet, and first of the second or palatial class of consonants, having the sound of Ch in church.

च¦ mfn. (चः-चा-चं)
1. Seedless.
2. Vile, base. m. (-चः)
1. A name of SHIVA.
2. The moon.
3. A theif.
4. A tortoise. Ind A particle and conjunction copulative or disjunctive. corresponding to.
1. And.
2. Also,
3. Moreover.
4. Mutually.
5. Equally.
6. Otherwise.
7. For, on account of.
8. But. &c.
9. An expletive. E. चर् to go, or चि to collect, &c. ड aff.

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


च [c], a.

Seedless.

Bad, vile. -चः An epithet of Śiva.

Chewing, eating.

The moon.

A tortoise.

A thief. चश्चञ्चुश्चरणो$र्चिर्मुखो रविः । चा कद्रूरदितिः कन्या ...... and चं चरित्रं सुखं दुःखं कश्मलं भ्रमणं पयः । Enm.-ind. A particle expressing

Copulation (and, also as well as, moreover) used to join words or assertions material change of meaning; गन्धमाघ्राय चोर्व्याः Me.21; आमोदमुपजिघ्नन्तौ R.1.43; see Bk.2.1;14.12; R.3.3; 13.7; Ms.4.29 also.)

चम् [cam], 1 P. (चमति, चान्त)

To drink, sip, drink off; चचाम मधु माध्वीकं Bk.14.94.

To eat. ... मांसं चेमुर्जगुः पपुः । Bk.14.53.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


च the 20th letter of the alphabet , 1st of the 2nd (or palatal) class of consonants , having the sound of छ्in छुर्छ्.

च ind. and , both , also , moreover , as well as (= ? , Lat. que , placed like these particles as an enclitic after the word which it connects with what precedes ; when used with a personal pronoun this must appear in its fuller accented form ( e.g. तव च मम च[not ते च मे च] , " both of thee and me ") , when used after verbs the first of them is accented Pa1n2. 8-1 , 58 f. ; it connects whole sentences as well as parts of sentences ; in RV. the double चoccurs more frequently than the single ( e.g. अहं च त्वं च, " I and thou " , viii , 62 , 11 ) ; the double चmay also be used somewhat redundantly in class. Sanskrit ( e.g. क्व हरिणकानां जीवितं चा-तिलोलं क्व च वज्र-साराः शरास् ते, " where is the frail existence , of fawns and where are thy adamantine arrows? " S3ak. i , 10 ) ; in later literature , however , the first चis more usually omitted ( e.g. अहं त्वं च) , and when more than two things are enumerated only one चis often found ( e.g. तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया, " in glory , in fame , in beauty , and in high position " Nal. xii , 6 ) ; elsewhere , when more than two things are enumerated , चis placed after some and omitted after others ( e.g. ऋण-दाता च वैद्यश् च श्रोत्रियो नदी, " the payer of a debt and a physician [and] a Brahman [and] a river " Hit. i , 4 , 55 ) ; in Ved. and even in class. Sanskrit [ Mn. iii , 20 ; ix , 322 Hit. ] , when the double चwould generally be used , the second may occasionally be omitted ( e.g. इन्द्रश् च सोम, " both इन्द्र[and thou] सोम" RV. vii , 104 , 25 ; दुर्भेद्यश् चा-शुसंधेयः, " both difficult to be divided [and] quickly united " Hit. i ) ; with lexicographers चmay imply a reference to certain other words which are not expressed ( e.g. कमण्डलौ च करकः, " the word करकhas the meaning " pitcher " and other meanings ") ; sometimes चis = एव, even , indeed , certainly , just ( e.g. सु-चिन्तितं चौ-षधं न नाम-मात्रेण करोत्य् अरोगम्, " even a well-devised remedy does not cure a disease by its mere name " Hit. ; यावन्त एव ते तावांश्च सः, " as great as they [were] just so great was he " Ragh. xii , 45 ) ; occasionally चis disjunctive , " but " , " on the contrary " , " on the other hand " , " yet " , " nevertheless " ( वरम् आद्यौ न चा-न्तिमः, " better the two first but not the last " Hit. Page380,2 ; शान्तम् इदम् आश्रम-पदं स्फुरति च बाहुः, " this hermitage is tranquil yet my arm throbs " S3ak. i , 15 ) ; च-च, though-yet Vikr. ii , 9 ; च-न च, though - yet not Pat. ; च- न तु( v.l. ननु) id. , Ma1lav. iv , 8 ; न च- च, though not - yet Pat. ; चmay be used for वा, " either " , " or " ( e.g. इह चा-मुत्र वा, " either here or hereafter " Mn. xii , 89 ; स्त्री वा पुमान् वा यच् चा-न्यत् सत्त्वम्, " either a woman or a man or any other being " R. ) , and when a neg. particle is joined with चthe two may then be translated by " neither " , " nor " ; occasionally one चor one नis omitted ( e.g. न च परिभोक्तुं नै-व शक्नोमि हातुम्, " I am able neither to enjoy nor to abandon " S3ak. v , 18 ; न पूर्वा-ह्णे ना च परा-ह्णे, " neither in the forenoon nor in the afternoon ") ; च-चmay express immediate connection between two acts or their simultaneous occurrence ( e.g. मम च मुक्तं तमसा मनो मनसिजेन धनुषि शरश् च निवेशितः, " no sooner is my mind freed from darkness than a shaft is fixed on his bow by the heart-born god " , vi , 8 ) ; चis sometimes = चे-द्, " if " ( cf. Pa1n2. 8-1 , 30 ; the verb is accented) RV. AV. MBh. Vikr. ii , 20 Bhartr2. ii , 45 ; चmay be used as an expletive ( e.g. अन्यैश् च क्रतुभिश् च, " and with other sacrifices ") ; चis often joined to an adv. like एव, अपि, तथा, तथै-व, etc. , either with or without a neg. particle ( e.g. वैरिणं नो-पसेवेत सहा-यं चैव वैरिणः, " one ought not to serve either an enemy or the ally of an enemy " Mn. iv , 133 ) ; (See. एव, अपि, etc. ) For the meaning of चafter an interrogative See. 2. क, 2. कथा, किम्, क्व) ; ([ cf. ? , Lat. que , pe (in nempe etc. ) ; Goth. uh ; Zd. ca ; Old Pers. ca1.])

च mfn. pure L.

च mfn. moving to and fro L.

च mfn. mischievous L.

च mfn. seedless L.

च m. a thief. L.

च m. the moon L.

च m. a tortoise L.

च m. शिवL.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=च&oldid=351624" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः