मङ्गल

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मङ्गलम्, क्ली, (मङ्गति हितार्थं सर्पति मङ्गति दुरदृष्टमनेनास्माद्वेति । मगि + “मङ्गतेरलच् ।” उणा० ५ । ७० । इत्यलच् ।) अभिप्रेतार्थ- सिद्धिः । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ तद्वति, त्रि । इत्यमरः ॥ यथा, रामायणे । २ । २३ । ३० । “मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ॥” तत्पर्य्यायः । भावुकम् २ भव्यम् ३ कल्याणम् ४ भविकम् ५ शुभम् ६ । क्षेमम् ७ प्रशस्तम् ८ भद्रम् ९ स्वश्रेयसम् १० शिवम् ११ अरिष्टम् १२ कुशलम् १३ रिष्ठम् १४ मद्रम् १५ शस्तम् १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते । ५ । १४ । ३४ । “मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च ।” “कल्याणं मङ्गलं क्षेमं शातं शर्म्म शिवं शुभम् । इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ हिरण्यं सर्पिरादित्य अपो राजा तथाष्टमः ॥ एतानि शततं पश्येन्नमस्येदर्च्चयेत्ततः । प्रदक्षिणन्तु कुर्व्वीत तथा चायुर्न हीयते ॥ दूर्व्वा दधि सर्पिरथोदकुम्भं धेनुं सवत्सां वृषभं सुवर्णम् । मृद्गोमयं स्वस्तिकमक्षतानि लाजा मधु ब्राह्मणकन्यकाश्च ॥ श्वेतानि पुष्पाणि तथा शमीञ्च हुताशनं चन्दनमर्कविम्बम् । अश्वत्थवृक्षञ्च समालभेत ततश्च कुर्य्याद्द्विजजातिधर्म्मम् ॥” इति मत्स्यसूक्तमहातन्त्रे ४३ पटलः ॥ वर्णभेदे मङ्गलप्रश्नभेदो यथा, -- “ब्राह्मणान् कुशलं पृच्छेत् क्षत्त्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे ११ अध्यायः ॥

मङ्गलः, पुं, (मगि + “मङ्गतेरलच् ।” उणा० ५ । ७० । इति अलच् ।) ग्रहविशेषः । तत्प- र्य्यायः । अङ्गारकः २ भौमः ३ कुजः ४ वक्रः ५ महीसुतः ६ वर्षार्च्चिः ७ लोहिताङ्गः ८ खोन्मुखः ९ ऋणान्तकः १० । इति शब्दरत्नावली ॥ आरः ११ क्रूरदृक् १२ आवनेयः १३ । इति ज्योतिष- तत्त्वम् ॥ स च रक्तगौरमिश्रितवर्णः । दक्षिण- दिक्पुरुषक्षत्त्रियजातिसामवेदतमोगुणतिक्त- रसमेषराशिप्रबालावन्तिदेशानामधिपतिः । मेषवाहनः । चतुरङ्गुलप्रमाणः । आरक्तमाल्य- वसनः । भरद्वाजमुनिसन्तानः । चतुर्भुजः । शक्तिवराभयगदाधारी । सूर्य्याभिमुखः । अस्याधिदेवता कार्त्तिकेयः । प्रत्यधिदेषता पृथिवी । स तु पित्तप्रकृतिः । युवा । क्रूरः । वनचारी । मध्याह्नकाले प्रबलः । गैरिकादि- धातुस्वामी । चतुष्पदानां प्रभुः । चतुष्कोणा- कृतिः । सुवर्णकारादीनां स्वामी । ज्वलित- भूमिचारी । किञ्चिदङ्गहीनः । कटुरसप्रियः । ताम्रवर्णरक्तद्रव्यस्वामी च । इति ग्रहयागतत्त्व- लघुजातकादयः ॥ * ॥ अस्योत्पत्तिर्यथा, -- “उपेन्द्रबीजात् पृथ्व्यान्तु मङ्गलः समजायत । वसुन्धरायां बलवान् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ सौतिरुवाच । उपेन्द्ररूपमालोक्य कामार्त्ता च वसुन्धरा । विधाय सुन्दरी वेशमक्षता प्रौढयौवना ॥ सस्मिता तस्य तल्पे च सहसा समुपस्थिता । सुरम्यां मालतीमालां ददौ तस्मै वरानना ॥ उपेन्द्रस्तन्मनो ज्ञात्वा कामी मन्मथपीडितः । नानाप्रकारशृङ्गारं चकार च तया सह ॥ तदङ्गसङ्गमासक्ता मूर्च्छां प्राप सती तदा । मृतेव निद्रिता वासौ वीर्य्याधानकृते हरौ ॥ विहाय तत्र रहसि जगाम पुरुषोत्तमः । उर्व्वशी पथि गच्छन्ती बोधयामास तां मुने ! ॥ सा च पप्रच्छ वृत्तान्तं कथयामास भूश्च ताम् । वीर्य्यं सम्बरणं कर्त्तुं सा चाशक्ता च दुर्ब्बला ॥ प्रबालस्याकरे त्रस्ता वीय्यन्यासं चकार सा । अस्य स्तोत्रं यथा, -- “धरणीगर्भसंभूतं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् । कुमारं शक्तिहस्तञ्च लोहिताङ्गं नमाम्यहम् ॥” इति व्यासोक्तनवग्रहस्तोत्रान्तर्गतम् ॥ ऋणपरिशोधनार्थस्तोत्रं यथा, -- “मङ्गलो भूमिपुत्त्रश्च ऋणहन्ता धनप्रदः । स्थिरासनो महाकायः सर्व्वकर्म्माविरोधकः ॥ रोहितो लोहिताक्षश्च सामगानां कृपाकरः । धरात्मजः कुजो भौमो भूमिजो भूमिनन्दनः ॥ अङ्गारको यमश्चैव सर्व्वरोगापहारकः । वृष्टिकर्त्ता च हर्त्ता च सर्व्वकामफलप्रदः ॥ एतानि कुजनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् । ऋणं न जायते तस्य धनमाप्नोति पुष्कलम् ॥ रक्तपुष्पैश्च गन्धैश्च धूपदीपादिभिस्तथा । मङ्गलं पूजयेद्भक्त्या मङ्गलेऽहनि सर्व्वदा ॥ ऋणरेखाः प्रकर्त्तव्या अङ्गारेण सदा बुधैः । प्रोञ्छयेद्वामपादेन ऋणं तस्य विनश्यति ॥ मङ्गलाय नमस्तुभ्यं नमस्ते ऋणहारिणे । पुत्त्रपौत्त्रप्रदात्रे च मङ्गलाय नमो नमः ॥ ऋणार्थे त्वत्प्रपन्नोऽहमऋणं कुरु मे विभो ! । एतत् कृत्वा न सन्देहो ऋणं हत्वा धनी भवेत् । इति स्कन्दपुराणम् ॥ * ॥ मङ्गलवारे जातस्य फलं यथा, -- “उग्रः प्रतापी क्षितिपालमन्त्री रणप्रियो वक्रवचाः सरोषः । सत्त्वान्वितः शूरगणप्रणेता कुजस्य वारे प्रभवो मनुष्यः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मङ्गल नपुं।

शुभम्

समानार्थक:श्वःश्रेयस,शिव,भद्र,कल्याण,मङ्गल,शुभ,भावुक,भविक,भव्य,कुशल,क्षेम,शस्त,अरिष्ट,द्रव्य,अथो,अथ

1।4।25।2।5

स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च। श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम्.।

पदार्थ-विभागः : , गुणः, अदृष्टम्

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मङ्गल¦ पु॰ मगि--अलच्।

१ भूमिसुते ग्रहभेदे

२ प्रशस्ते

३ अभीष्टार्थसिद्धौ च।

४ तद्वति त्रि॰ अमरः। स्त्रियांङीप्
“सुमङ्गलीरियं बधूः” सि॰ कौ॰।

५ दुर्गायां

६ हरि-द्रायां

७ दूर्वायां

८ पतिव्रतायाञ्च स्त्री शब्दरत्ना॰

९ क-रञ्जभेदे स्त्री शब्दच॰।

१० वृत्तार्हन्मातृभेदे स्त्री हेम॰

११ योनिनीदशाभेदे
“मङ्गला पिङ्गलेति” दशाशब्दे दृश्यम्। अभिप्रेतसिद्धिर्मङ्गलं तद्धे तुत्वात् गोरोचनादेरपि तघा-त्वम्। मङ्गसद्रव्याणि च मत्स्यसूक्ते

४२ प॰ उक्तानि यथा
“लोकेऽस्मिन् मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः। हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः। एतानिसततं पश्येन्नमस्येदर्चयेत्ततः। प्रदक्षिणन्तु कुर्वीत तथा-चायुर्प हीयते। दूर्वां दथिं सर्पिरथोदकुम्भं धेतुं सवत्-सां वृषगं सुवर्णम्। मृद्गोमयं स्यस्तिकमक्षतानि साजामधु ब्राह्मणकन्यकाश्च। श्वेतानि पुष्पाणि तधा शमीस” हुताशनं चन्दनमर्कविम्बम्। अश्वत्थवृक्षञ्च समालभेतततश्च कुर्य्याद्द्विजजातिधर्मम्” दधिमित्यार्षम्।

१२ विष्णौन॰
“पवित्रं मङ्गलं परम्” विष्णुस॰। कुजशब्दे

२०

६६ पृ॰मङ्गसग्रहकक्षादि दृश्यम्।
“प्रशस्तचरणं नित्यमप्रशस्त-विवर्जनम्। एतच्च मङ्गलं प्रोक्तनृषिभिर्मन्त्रदर्शिभिः” अत्रि॰ उक्ते

१३ प्रशस्ताचरणे निन्द्यवर्जने।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मङ्गल¦ mfn. (-लः-ला-लं)
1. Lucky, fortunate, prosperous, faring well or happily.
2. Brave. n. (-लं)
1. Happiness, good-fortune.
2. Preserving property, taking care of what has been gained.
3. Prudence, care- fulness.
3. A good woman.
4. Festivity.
5. Turmeric.
6. An ancient custom. m. (-लः)
1. The planet MARS.
2. Burnt offering on various occasions of rejoicing. f. (-ला)
1. A name of UMA4, the wife of S4IVA.
2. A bent grass, (Panicum dactylon,) with white blossoms.
3. A virtuous and obedient wife.
4. The mother of the fifth Jina or Jain4a teacher SUMATI
4.
5. A species of Cæsalpinia. E. मगि to go, अलच् Una4di aff.

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मङ्गल [maṅgala], a. [मङ्ग्-अलच्; Uṇ.5.7]

Auspicious, lucky, propitious, fortunate; मङ्गलदिवसः, मङ्गलवृषभः &c.

Prosperous, doing or faring well.

Brave.

लम् (a) Auspiciousness, propitiousness; जनकानां रघूणां च यत् कृत्स्नं गोत्रमङ्गलम् U.6.42; R.6.9;1.67. (b) Happiness, good luck or fortune, bliss, felicity; भद्रं भद्रं वितर भगवन् भूयसे मङ्गलाय Māl.1.3; U.3.48. (c) Wellbeing, welfare, good; सङ्गः सतां किमु न मङ्गलमातनोति Bv. 1.122; (also m. in these senses).

A good omen, anything tending to an auspicious issue.

A blessing, benediction.

An auspicious or lucky object.

An auspicious occasion or event, a festivity.

Any solemn or auspicious ceremony or rite (such as marriage).

Any ancient custom.

Turmeric.

(In music) A particular composition.

लः The planet Mars.

N. of Agni.

ला, ली A faithful wife

Dūrvā grass.

N. of Durgā. -Comp. -अक्षताः (m. pl.) rice thrown over persons by Brāhmaṇas when pronouncing blessings. -अगरु n. a variety of sandal. -अयनम् the way to happiness or prosperity; परममङ्गलायनगुणकथनो$सि Bhāg.5.3.11. -अलंकृत a. decorated with auspicious ornaments; आददे वचसामन्ते मङ्गलालंकृतां सुताम् Ku.6.87; M.1.14. -अष्टकम् a benedictory verse or verses repeated by priests over a youth and maiden, when being married, to promote their good luck.

अह्निकम् any daily religious rite performed for good luck.

a vase full of water carried in front of a procession.

आचरणम् an auspicious introduction in the form of a prayer (for the attainment of success) at the beginning of any undertaking or of any work of composition.

pronouncing a blessing.

आचारः an auspicious or pious ceremony or usage.

a benediction, pronouncing a blessing.

(in music) a particular composition. -आतोद्यम् a drum beaten on festive occasions. -आदेशवृत्तिः a fortune-teller; Ms.9.258.-आरम्भः an epithet of Gaṇeśa. -आलम्भनम् touching anything auspicious. -आलयः, -आवासः a temple.-आवह a. auspicions. -इच्छा benediction, felicitation.-इच्छु a. desirous of happiness or prosperity. -करणम् repeating a prayer for the success of any undertaking.-कलशः a vessel used at festivals. -कारक, -कारिन् a. auspicious. -कार्यम् any festive occasion, a religious or auspicious ceremony. -कालः an auspicious occasion; Ś.4. -क्षौमम् a silken cloth worn on occasions of festivity; दधतो मङ्गलक्षौमे वसानस्य च वल्कले R.12.8. -गृहम् an auspicious house or temple. -ग्रहः an auspicious planet. -घटः, -पात्रम् a pot filled with water offered to the gods on festive occasions. -चण्डिका, -चण्डी N. of Durgā; मङ्गलेषु च या दक्षा सा च मङ्गलचण्डिका Brav. P. -छायः the plakṣa tree. -तूर्यम् a musical instrument, such as a trumpet, drum &c., played on festive or auspicious occasions; सुखश्रवा मङ्गलतूर्यनिस्वनाः R.3.19. -देवता an auspicious or tutelary deity. -ध्वनिः an auspicious music (at the time of some festival). -पत्रम् a leaf serving as an amulet. -पाठकः a bard, minstrel, professional panegyrist; आः दुरात्मन् वृथामङ्गलपाठक शैलूषापसद Ve.1. -पुष्पम् an auspicious flower. -पूजित a. honoured with a sacrificial offering.

प्रतिसरः an auspicious cord or string, the auspicious thread worn by a married woman round her neck as long as her husband lives; अन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः (अङ्गनाः) Māl.5.18.

the cord of an amulet. -प्रद a. auspicious. (-दा) turmeric.-प्रस्थः N. of a mountain. -भेरी a drum beaten on festive occasions. -मात्रभूषण a. decked in auspicious ornaments only, such as the auspicious thread, saffronmark &c.; सितांशुका मङ्गलमात्रभूषणा V.3.12. -मालिका marriage-music. -वचस् n., -वादः a benedictory or congratulatory expression, benediction, blessing. -वादिन्a. expressing blessings or congratulations, wishing joy. -वाद्यम् see मङ्गलतूर्य. -वारः, -वासरः Tuesday.

विधिः a festive or auspicious rite.

preparations for a festival. -वृषभः an ox with auspicious signs. -शब्दः greeting, a benedictory expression. -समालम्भनम् an auspicious unguent. -सूत्रम् see मङ्गलप्रतिसर. -स्नानम् a solemn or auspicious ablution. -स्वरः a sea-shell.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


मङ्गल n. ( accord. to Un2. v , 70 fr. मङ्ग्)happiness , felicity , welfare , bliss (also pl. ; ifc. f( आ). ) Mn. MBh. etc.

मङ्गल n. anything auspicious or tending to a lucky issue( e.g. a good omen , a prayer , benediction , auspicious ornament or amulet , a festival or any solemn ceremony on important occasions etc. ; See. mfn. below) Kaus3. MBh. Ka1v. etc.

मङ्गल n. a good old custom Pa1rGr2. Mn.

मङ्गल n. a good work MBh. BhP.

मङ्गल n. (in music) a partic. composition Sam2gi1t.

मङ्गल n. N. of the capital of उद्यानBuddh.

मङ्गल m. N. of अग्निGr2ihya1s.

मङ्गल m. of the planet Mars L.

मङ्गल m. of a king belonging to the race of मनुCat.

मङ्गल m. of a बुद्धLalit.

मङ्गल m. of a poet Cat.

मङ्गल m. of a chief of the चालुक्यs ib.

मङ्गल m. the smell of jasmine L.

मङ्गल mf( आ)n. auspicious , lucky Hcat.

मङ्गल mf( आ)n. having the scent of jasmine L.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=मङ्गल&oldid=312710" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः