लवण

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


लवणम्, क्ली, (लुनाति जाड्यमिति । लू + नन्द्यादि- त्वात् ल्युः । पृषोदरादित्वात् णत्वम् ।) क्षार- रसयुक्तद्रव्यम् । तत्तु पञ्चविधं यथा । सौव- र्च्चलम् १ सैन्धवम् २ विटम् ३ औद्भिदम् ४ सामुद्रम् ५ । तथा हि । “सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वसिरञ्च तत् । सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थञ्च सिन्धुजे ॥ रौमकं वमुकं पाक्यं विडञ्च कृतके द्वयम् ॥” सौवर्च्चलेऽक्षरुचके । इत्यमरः ॥ (अस्य विवरणं यथा । “सैन्धवसामुद्रविडसौवर्च्चलरोमकोद्भिद- प्रभृतीनि लवणानि यथोत्तरमुष्णानि वात- हराणि कफपित्तकराणि यथापूर्ब्बं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ॥ “चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् । स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ॥ सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च । भेदनं स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ॥ सक्षारं दीपनं रूक्षं शूलहृद्रोगनाशनम् । रोचनं तीक्ष्णमुष्णञ्च विडं वातानुलोमनम् ॥ लघुसौवर्च्चलं पाके वीर्य्योष्णं विशदं कटु । गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ॥ रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च । वातघ्नं लघु विस्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ॥ लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् । सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम् ॥ कफवातक्रिमिहरं लेखनं पित्तकोपनम् । दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम् ॥ ऊषसूतं बालुकेलं शैलमूलाकरोद्भवम् । लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥ * ॥ लू + भावे ल्युट् ।) छेदनम् । यथा । लवोऽभि- लावो लवणे । इति चामरः (खड्गयुद्ध- प्रकारविशेषः । यथा, हरिवंशे भविष्य- पर्व्वणि । ५३ । १७ । “आहितं चित्रकं क्षिप्तं कुद्रवं लवणं धृतम् ॥”)

लवणः, पुं, (लुनातीति । लू + ल्युः ।) सिन्धु- भेदः । (यथा, महाभारते । ६ । ५ । १५ । “लवणेन समुद्रेण समन्तात् परिबारितः ॥”) राक्षसविशेषः । रसविशेषः । इति मेदिनी । णे, ७४ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ३१ । ७ । “कटुतीक्ष्णोष्णलवणक्षाराम्लादिभिरुल्वणैः । मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्व्वाङ्गोत्थितवेदनः ॥”) पृथिव्यग्निगुणबाहुल्याल्लवणः । इति चक्रपाणि- दत्तकृतद्रव्यगुणोपरि शिवदासीयटीका ॥ तत्- पर्य्यायः । पटुः २ । तस्य गुणाः । “लवणो रुचिकृद्रसोऽग्निदायी पचनः स्वादुकरश्च सारकश्च । रसितो नितरां जराञ्च पित्तं शितिमानञ्च ददात्रि कुष्ठकारी ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “लवणः क्लेदनस्तीक्ष्णः पाचनो दीपनः सरः । स्निग्धो रुचिकरः स्यन्दी दृष्टिशुक्रहरो लघुः ॥” अन्यच्च । “लवणः शोधनो रुच्यः पाचनः कफपित्तदः । पुंस्त्ववातहरः कायशैथिल्यमृदुताकरः । सोऽतियुक्तोऽक्षिपाकास्रपित्तकुष्ठक्षयापकृत् ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ (“लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत् ।” “लवणः स्तम्भसङ्घातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत् ॥ स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत् । सोऽतियुक्तोऽस्रवपनं खलतिं पलितं वलिम् ॥ तृट्कुष्ठविषवीसर्पान् जनयेत् क्षपयेद्बलम् ॥” इति वाग्भटे सूत्रस्थाने दशमेऽध्याये ॥ “लवणो रसः पाचनः क्लेदनः दीपनः च्यावनः छेदनः भेदनस्तीक्ष्णः सरो विकास्यधःस्रं स्यव- काशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसङ्घातविधमनः सर्व्वरसप्रत्यनीकभूत आस्यं विस्रावयति कफं विस्यन्दयति मार्गान् शोधयति सर्व्वशरीरा- वयवान् मृदूकरोति रोचयत्याहारमाहार- योगी नात्यर्थगुरुः स्निग्ध उष्णश्च ।

लवणः, त्रि, (लवणेन संसृष्टः । लवण + ठक् । “लवणात् लुक् ।” ४ । ४ । २४ । इति ठको लुक् । यद्वा, लवणो रसोऽस्त्यस्मिन्निति । अर्श आद्यच् ।) लवणरसयुक्तः । इति मेदिनी । णे, ७५ ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । २१ । “मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवणः स्मृतः ॥”) लावण्ययुक्तश्च ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


लवण पुं।

लवणरसः

समानार्थक:लवण

1।5।9।1।4

तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः। तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु॥

पदार्थ-विभागः : , गुणः, रसः

लवण पुं।

लवणम्

समानार्थक:सामुद्र,लवण,अक्षीव,वशिर

2।9।41।2।2

निशाख्या काञ्चनी पीता हरिद्रा वरवर्णिनी। सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वशिरं च तत्.।

 : सिन्धुजलवणम्, शाम्भरलवणम्, कृतकलवणम्, मधुरलवणम्, कृष्णवर्णलवणम्

पदार्थ-विभागः : पक्वम्

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


लवण¦ पु॰ लू--ल्युट् पृषो॰ णत्वम्।

१ रसभेदे
“लवणःशोधनो रुच्यः पाचनः कफपित्तदः। पुंस्त्ववातहरः-कायशैथिल्यमृदुताकरः। चक्षुर्नासास्यजलदः कपोल-गलदाहकृत्। सोऽतियुक्तोऽक्षिपाकास्रपित्तकोटक्षतादि-कृत्।
“बलीपलितखालित्यं कुष्ठवीसर्पतृट्प्रदः” भावप्र॰। तत्प्रधाने

२ सैन्धवसौवर्चलविडादिरूपे पदार्थे च न॰। तदुत्पत्तिस्थाने

३ सिन्धुदेशे

४ समुद्रे

५ मधुदैत्यसुते अ-सुरभेदे च पु॰।

६ लवणरसयुक्ते मेदि॰

७ लावण्यवतिच त्रि॰

८ नदीभेदे

९ दीप्तौ च स्त्री मेदि॰।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


लवण¦ mfn. (-णः-णा-णं)
1. Salt, saline.
2. Handsome, beautiful. n. (-णं)
1. Sea-salt.
2. Rock or fossile salt.
3. Factitious salt, or salt obtained by boiling clay found near the sea-shore, or any earth impregnated with saline particles. m. (-णः)
1. The saline or salt taste, saltness.
2. The sea of salt-water.
4. The name of a Ra4kshasa mentioned in the Ra4ma4yana. f. (-णा)
1. Saline, briny.
2. Light, lustre, beauty.
3. A small river in Tirhut. E. लू to cut, (rawness, or to assist digestion,) aff. ल्युट्, and the final letter made nasal by special rule.

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


लवण [lavaṇa], a. [लू-ल्युट् पृषो˚ णत्वम्]

Saline, saltish, briny; यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवम् Bṛi. Up.2.4.12.

Lovely, handsome.

णः Saline taste.

The sea of salt water.

N. of a demon, son of Madhu, who was killed by Śatrughna; लवणेन विलुप्तेज्यास्तामिस्रेण तमभ्ययुः R.15.2,5,17,26.

N. of a hell.

णम् Salt, seasalt.

A factitious salt. -Comp. -अन्तकः an epithet of Śatrughna. -अब्धिः the salt ocean. ˚जम् sea-salt.-अम्बुराशिः the ocean; आभाति वेला लवणाम्बुराशेः R.13. 15; V.1.17. -अम्भस् m. the ocean; स सेतुं बन्धयामास प्लवगैर्लवणाम्भसि R.12.7;17.54. (-n.) salt water.

आकारः a salt-mine.

a receptacle of salt water; i. e. the sea.

(fig.) a mine of beauty. -आलयः the ocean.

उत्तमम् rocksalt.

nitre.

उदः the ocean.

the sea of salt water. -उदकः, -उदधिः, -जलः &c. the ocean; निनदमतिभृशं नराः प्रचक्रुर्लवणजलोद्भवसिंहनादमिश्रम् Mb.7. 39.31. -क्षारम् a kind of salt.

A particular preparation made of sugar-cane juice. -जलोद्भवः a muscle, shell. -त्रयम् a combination of three kinds of salt, namely सैन्धव, विड and रुचक; L. D. B. -धेनुः a cow symbolically represented with salt. -पाटलिका a saltbag; Buddh. -प्रगाढ a. strongly impregnated with salt. -मदः a kind of salt. -मेहः a kind of urinary disease. -शाकम् pickles; Gīrvāṇa. -समुद्रः the saltsea, the ocean.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


लवण mf( आ)n. (derivation doubtful) saline , salt , briny , brinish S3Br. etc. ( णं कृत्वा, or कृत्यg. साक्षा-दि)

लवण mf( आ)n. tasteful , graceful , handsome , beautiful W.

लवण m. saltness , saline taste W.

लवण m. the sea of salt water (in MBh. vi , 236 etc. one of the seven oceans which surround the द्वीपs in concentric belts) IW. 420

लवण m. N. of a hell VP. ( v.l. सवन)

लवण m. of a राक्षसor दैत्यMBh. Hariv. Pur.

लवण m. of a king belonging to the family of हरिश्चन्द्रCat.

लवण m. of a son of राम(= लवSee. ) S3atr.

लवण m. of a river L.

लवण m. = बलand अस्थि-देवL.

लवण m. Cardiospermum Halicacabum L.

लवण m. N. of a river Ma1lati1m.

लवण n. (according to some also m. and f( आ). )salt ( esp. sea-salt , rock or fossil salt ; but also factitious salt or salt obtained from saline earth) AV. etc.

लवण n. oversalted food L.

लवण n. lustre , beauty , charm , grace( ifc. See. , निर्-ल्and लव-णा-कर)

लवण n. a partic. mode of fighting (prob. w.r. for लम्बन) Hariv.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=लवण&oldid=227158" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः