शुक्र

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


शुक्रम्, क्ली, (शुच क्लेदे + “ऋज्रे न्द्राग्रवज्रेति ।” उणा० २ । २८ । इति रन्प्रत्ययेन साधु ।) मज्जजातधातुः । तत्पर्य्यायः । पुंस्त्वम् २ रेतः ३ बीजम् ४ वीर्य्यम् ५ पौरुषम् ६ तेजः ७ इन्द्रि- यम् ८ अन्नविकारः ९ मज्जारसः १० रोह- णम् ११ बलम् १२ । इति राजनिर्घ ण्टः ॥ तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते । मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्जात् शुक्रस्य सम्भवः ॥ तस्य स्वरूपं यथा, -- “शुक्रं शोष्यं सितं स्निग्धं बलपुष्टिकरं स्मृतम् । गर्भवीजं वपुःसारो जीवस्याश्रय उत्तमः ॥” जीवस्याश्रय उत्तम इति । यत आह । “जीवो वसति सर्व्वस्मिन् देहे तत्र विशेषतः । वीर्य्ये रक्ते मले यस्मिन् क्षीणे याति क्षयं क्षणात् ॥” * ॥ गर्भसंजननशुक्रस्य लक्षणं यथा, -- “स्फटिकाभं द्रवं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धि च । शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलक्षौद्रनिभञ्च तत् ॥” तस्य स्थानमाह । प्रसहामांसम् ५२ भूशयामांसम् ५३ अनूप- मांसम् ५४ जलजमांसम् ५५ जलेचरमांसम् ५६ छागमांसम् ५७ वाराहमांसम् ५८ कूर्म्म- मांसम् ५९ तित्तिरि-६० कुलिङ्ग-६१ चट- कानां मांसम् ६२ हंसमांसम् ६३ हंसबीजम् ६४ शुकपक्षिमांसम् ६५ मयूर-६६ शरारि-६७ मद्गु-६८ कादम्ब-६९ वलाका-७० वक- मांसम् ७१ जीर्णमद्यम् ७२ समस्तक्षीरम् ७३ गोदुग्धम् ७४ हस्तिनीदुग्धम् ७५ तावत्क्षीर- सन्तालिका ७६ माहिषदधि ७७ दधिसरः ७८ दधिमस्तु ७९ नवनीतम् ८० तावद्घृतम् ८१ तावदिक्षुः ८२ विशेषतः पौण्डकेक्षुः ८३ दन्त- निष्पीडितेक्षुरसः ८४ यन्त्रनिष्पीडितेक्षुरसः ८५ अग्निपक्वे क्षुरसः ८६ इक्षुफाणितम् ८७ इक्षु- गुडः ८८ इक्षुखण्डम् ८९ मधुरी ९० शुष्क- पिप्पली ९१ शुण्ठी ९२ आर्द्रकम् ९३ लशु- नम् ९४ पलाण्डुः ९५ सैन्धवम् ९६ अन्नम् ९७ सतैललवणान्वितदग्धमत्स्यः ९८ तैललवणयुक्त- पलालवेष्टितकर्द्दमलेपिताङ्गारदग्धलवणवेशवा रपुरस्कृतसार्द्रककटुतैलसन्तालितमत्स्यः ९९ शाकमत्स्याख्यव्यञ्जनम् १०० मांसरसः १०१ परिशुष्काख्यमांसम् १०२ घृतपूरः १०३ मधु- मस्तकम् १०४ दुग्धफेनकः १०५ भूशय्या १०६ एरण्डमूलम् १०७ गोक्षुरः १०८ सामान्य- वला १०९ विशेषतः पीतवला ११० अश्वगन्धा १११ प्रसारणी ११२ माषपर्णी ११३ रुदन्ती वृक्षः ११४ राजवृक्षफलम् ११५ शिलाजतुः ११६ । इति राजवल्लभात् सगृहीतम् ॥ * ॥ नेत्ररोगविशेषः । इति मेदिनी ॥ अस्य विवरणं शुक्लशब्दे द्रष्टव्यम् ॥

शुक्रः, पुं, (शुच + रन् ।) ग्रहविशेषः । तत्पर्य्यायः दैत्यगुरुः २ काव्यः ३ उशनाः ४ भार्गवः ५ कविः ६ । इत्यमरः ॥ सितः ७ आस्फुजित् ८ शतपर्व्वेशः ९ भृगुसुतः १० भृगुः ११ षोड- शार्च्चिः १२ मघाभूः १३ श्वेतः १४ श्वेतरथः १५ इति शब्दरत्नावली ॥ षोडशांशुः १६ । इति जटाधरः ॥ * ॥ तस्य शुक्रेति नामकारणं यथा, -- “निकुम्भादिषु दैत्येषु भूय एवोत्थितेष्वथ । युद्धायाभ्यागतेष्वेव नन्दी शङ्करमब्रवीत् ॥ महादेव वचोऽसह्यं शृणु त्वं परमाद्भूतम् । अविचिन्त्यमसह्यञ्च मृतानां जीवनं पुनः ॥ ये हताः प्रमथैर्दैत्या यथाशक्त्या रणाजिरे । ते सर्व्वे जीविता भूयो भार्गवेणाथ विद्यया ॥ तदिदं वै महादेव महत् कर्म्म कृतं रणे । संजातमफलं देव शुक्रविद्याबलाश्रयात् ॥ इत्येवमुक्ते वचने नन्दिना कुलनन्दिना । प्रत्युवाच प्रभुः प्रीत्या स्वार्थसाधनमुत्तमम् । गच्छ शुक्रं गणपते ममान्तिकमुपानय ॥ अहं तं संयतिष्यामि यथायोगं समेत्यति ॥ इत्येवमुक्ते रुद्रेण नन्दी गणपतिस्ततः ॥ तमनन्तमुपागम्य नन्दी संपूज्य वेगवान् ॥ तस्य नवांशजातफलम् । “नारीरक्तो ललितनयनो मञ्जुकेशः कृशाङ्गः कम्बुग्रीवो भवति कनकश्यामवर्णः सुकेशः । क्रू रः स्त्रैणः कविरतिधनो दानशीलो गुणज्ञो व्यानम्रास्यो विमलयशसा मानवो भार्गवांशे ॥” तस्य द्वादशांशजातफलम् । “शूरो बहुधनो भोगो नृत्यगीतप्रियः सदा । शुचिर्द्दाता क्षमी भोक्ता द्वादशांशे भृगोनरः ॥” तस्य त्रिंशांशजातफलम् । “बहुगुणपरिपूर्णः सुन्दरश्चारुदृष्टि- र्युवतिजनविनोदी लब्धसौख्यार्थभोगः । द्विजसुरगुरुभक्तो दानशीलः कृपालु- रसुरपतिगुरोः स्यान्मानवस्त्रिं शकांशे ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ विष्कुम्भादि-सप्तविंशति-योगान्तर्गत-चतुर्विंश- योगः । तत्र जातफलम् । “हास्यो विवादे विजयी सभायां मद्गन्धमाल्याम्बररत्नयुक्तः । जितेन्द्रियः स्यान्मनुजो महौजाः शुक्राभिधाने जननं हि यस्य ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ अग्निः । चित्रकवृक्षः । ज्यैष्ठमासः । इत्यमरः ।

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


शुक्र पुं।

अग्निः

समानार्थक:अग्नि,वैश्वानर,वह्नि,वीतिहोत्र,धन्ञ्जय,कृपीटयोनि,ज्वलन,जातवेदस्,तनूनपात्,बर्हि,शुष्मन्,कृष्णवर्त्मन्,शोचिष्केश,उषर्बुध,आश्रयाश,बृहद्भानु,कृशानु,पावक,अनल,रोहिताश्व,वायुसख,शिखावत्,आशुशुक्षणि,हिरण्यरेतस्,हुतभुज्,दहन,हव्यवाहन,सप्तार्चिस्,दमुनस्,शुक्र,चित्रभानु,विभावसु,शुचि,अप्पित्त,धूमकेतु,त्रेता,तमोनुद्,शिखिन्,विरोचन,धिष्ण्य,बहुल,वसु,तमोपह

1।1।56।1।3

सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः। शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः॥

अवयव : अग्निज्वाला,अग्निकणः,अग्नितापः,अग्नेः_निर्गतज्वाला

पत्नी : अग्नेः_प्रिया

सम्बन्धि2 : अरणिः

 : बडवाग्निः, वनवह्निः, वज्राग्निः, आकाशादिष्वग्निविकारः, यागवेदिकायाम्_दक्षिणभागे_स्थिताग्निः, गार्हपत्याग्निः, आहवनीयाग्निः, दक्षिणगार्हपत्याहवनीयाग्नयः, संस्कृताग्निः, अग्निनाम, दक्षिणाग्नित्वेन_संस्कृत_गार्हपत्याग्निः, करीषाग्निः

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा, देवता

शुक्र पुं।

आग्नेयदिशायाः_ग्रहः

समानार्थक:शुक्र

1।3।3।2।2

कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात्. रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः। बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः। ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः॥

स्वामी : आग्नेयदिशायाः_स्वामी

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, तेजः, ग्रहः

शुक्र पुं।

शुक्राचार्यः

समानार्थक:शुक्र,दैत्यगुरु,काव्य,उशनस्,भार्गव,कवि

1।3।25।1।1

शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः। अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः॥

पदार्थ-विभागः : नाम, द्रव्यम्, आत्मा, ऋषिः

शुक्र पुं।

ज्येष्ठमासः

समानार्थक:ज्येष्ठ,शुक्र

1।4।16।1।5

वैशाखे माधवो राधो ज्येष्ठे शुक्रः शुचिस्त्वयम्. आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः॥

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, कालः

शुक्र नपुं।

रेतस्

समानार्थक:शुक्र,तेजस्,रेतस्,बीज,वीर्य,इन्द्रिय

2।6।62।1।1

शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च। मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा स्त्रियां तु त्वगसृग्धरा॥

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलसजीवः, अचलसजीववस्तु

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


शुक्र¦ न॰ शुच--रक् नि॰ कुत्वम्।

१ मज्जजाते

२ चरमधातौअमरः।

३ नेत्ररोगभेदे

२८

४४ पृ॰ दृश्यम्।

५ दैत्यगुरौग्रहभेदे अमरः।

६ अग्नौ

७ चित्रकवृक्षे

८ ज्यैष्ठमासेअमरः विष्कम्भादिषु योगेष मध्ये

९ चतुर्विंशे योगे चपु॰ ज्यो॰ त॰। धातुभेदशुक्रस्योत्पत्तिकारणस्वरूपादिकं भावप्र॰उक्तं यथा
“रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते। मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रस्य सम्भवः”।
“ततः स्थूलो भागो रसो मासेनं पुंसां शुक्रं स्त्रीणा-ञ्चार्त्तवं शुक्रञ्च भवति। उक्तञ्च सुश्रुते
“एवं मासेनरसः शुक्रो भवति” ‘ स्त्रीणाञ्चेति’। चकारात् स्त्रीणा-मपि शुक्रं भवति। अतएवोक्तं सुश्रुते
“योषितोऽपिस्नवत्येव शुक्रं पुंसः समागमे। तत्र गर्भस्य किञ्चित्तुकरोतीति न चिन्त्यते”। गभस्य शुद्धस्य विकृतस्य तुगर्मस्य कारणं तदपि भवति। यत उक्तम्
“यदा ना-[Page5125-b+ 38] र्य्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथञ्चन। मुञ्चन्त्यो शुक्रमन्यो-ऽन्यमनस्थि तत्र जायते” इति। एतेन स्त्रीणां सप्तमोधातुरार्त्तवं शुक्रमष्टम इति बोधितम् आशयाधिक्यवत्।
“स्त्रीणां गर्भोपयोगि स्यादार्त्तवं सर्वसम्मतम्। तासा-मपि बले वर्णं शुक्रं पुष्टिं करोति हि”। एवं रस एवकेदारकुल्यान्यायेन सर्वान् धातून् पूरवन् मासेननवदण्डोत्तरेण शुक्रमार्त्तवं च भवतीति सिद्धान्तः। एवंसति साद्रक्तमिति सङ्गतमेव। ततो मांसन्ततो रक्तो-त्पत्तेरनन्तरं मांसं जायते रसादेवेत्यर्थः। मांसान्मेदःप्रजायत इति। मांसादनन्तरं मेदः प्रजायते रसादेवे-त्यर्थः। मेदसोऽस्थि जायते रसादेवेत्यर्थः। एवं ततोमज्जा अग्रे शुद्धं शुक्रं सम्भवतीत्यर्थः। रसः शरीरेत्रिधा सञ्चरति। तथा चोक्तम्
“रसः शरीरे शब्दा-र्चिर्जलसन्तानवत् त्रिधा। सञ्चरत्यनुरूपोऽयं नित्यमेवहि देहिनाम्”। अस्यायमभिप्रायः। पुरुषास्तीक्ष्णाग्नयोमध्यमाग्नयो मन्दाग्नयश्च भवन्ति। तत्र तीक्ष्णाग्नीनांस रसः शब्दसन्तानवत् शीघ्रं सञ्चरति। मध्यमाग्नीना-मर्चिःसन्तानवन्मघ्यवेगेन चरति मन्दाग्नीनां जल-सन्तानवन्मन्दं चरति। तेन मासेन रसः शुक्रं भव-तीति यदुक्तम् तन्मध्यवगेन चरति। मन्दाग्नीनांजलमन्तानवन्मन्द चरति। तेन मासेन रसः शुक्रं” भवतीतिरदुक्तं तन्मध्यमाग्नीनधिकृत्योक्तम्। दीप्ताग्नीनान्तु रसःकिञ्चिन्थ्नेन मासेन शुक्रं भवति। मन्दाग्नेः किञ्चिद॰केन मासेनेनि सिद्धान्तः। तर्हि वाजीकरणानामोष-धीनां किं प्रयोजनमित्याह
“वाजीकरिण्य आषध्यःस्वप्रभावगुणोच्छ्रयात्। विरेचवन्ति ताः शुक्रं विरे-किद्रव्यवन्नृणाम्”। वाजीकरिण्यः याभिः ओषधीभिःपुरुषः शुक्राधिक्यात् स्त्रोषु वाजिवत् सामर्य्यं प्राप्नोतिताः वाजीकरिण्यः स्वप्रभावगुणोच्छ्रयात्। तत्र काश्चि-दीषध्यः स्वप्रभावाधिक्यात्, काश्चित् स्वगुणाधिक्यात्,काश्चित् स्वप्रभावगुणाधिक्यात्। तत्र सङ्कल्पपादलेप-विशिष्टकान्तास्पर्शादयः स्वप्रभावाधिक्यात् शुक्रं विरे-चयन्ति। घृतक्षीरादयः स्वगुणाधिक्यात्। स्निग्ध-त्वाधिक्यात् माषादयः स्वप्रभावस्निग्धत्वादिगुणाधि-क्यात्। वाजीकरण्य इति बहुवचनमाद्यार्थानुवर्त्तनम्। बल्यं वृंहणं जीवनीयगणादयः तद्वद्बाद्धव्याः। विरे-चयन्ति स्वप्रभावगुणाविक्यात् शीघ्रमेवं रसाद्युत्पाद-नपूर्वकं शुक्रं जनयित्वा प्रवर्त्तयन्ति। यत आह
“दुग्धं[Page5126-a+ 38] माषाश्च भल्ला{??}फलमज्जामलानि च। जनकानि निग-द्यन्ते रेचनानि च रेतसः”। ननु वालानां कथं शुस्तंन दृश्यते इत्यत आह
“बालानां शुक्रमस्त्येव किन्तु सौ-क्ष्म्यान्न दृश्यते। पुष्पाणां मुकुले गन्धो यथा सन्नपिनाप्यते। तेषां यदेव तारुण्ये पुष्टत्वाद्व्यक्तिमेति हि। कुसुमानां प्रफुल्लानां गन्धः प्रादुर्भवेद्यथा। रोमराज्या-दयः पुंसां नारीणामपि यौवने। जायतेऽत्र च योभेदो ज्ञेयो व्याख्यानतः स च”। व्याख्यानं यथा पुंसांरोनोराजीश्मश्रुप्रभृतयः नारीणान्तु रीमराजीस्तन-स्तन्यार्त्तवप्रभृतयः। ननु, अन्नरसो वृद्धस्य धातुवृद्धिंकथं न करोतीत्याह
“वार्द्धके वर्द्धमानेन वायुना रस-शोषणात्। न तथा धातुवृद्धिः स्यात्ततस्तत्रानिलं जयेत्”। अथ शुक्रस्य स्वरूपमाह
“शुक्रं सौम्यं सितं स्निग्धंबलपुष्टिकरं स्मृतम्। गर्भवीजं वपुःसारो जीवस्याश्रयउत्तमः”। जीवस्याश्रय उत्तम इत्याह
“जीवी वसतिसर्वस्मिन् देहे तत्र विशेषतः। वीर्य्ये रक्ते मले यस्मिन्क्षीणे याति क्षयं क्षणात्”। अथ गर्भसञ्जननशुक्रस्यलक्षणमाह
“स्फटिकाभं द्रवं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धि च। शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलक्षीरनिभञ्च तत्”। अथ शुक्रस्यस्थानमाह
“यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा। एवं हि सकले काये शुक्रं तिष्ठति देहिनाम्”। अत्रसर्पिर्दृष्टान्तो बहुशुक्रेऽल्पमथनेन सर्पिःशुक्रयोर्ला-भात्। इक्षुरसदृष्टान्तस्तु स्वल्पशुक्रे पुंसि अतिपीड-नेनेक्षुरसशुक्रयोर्लाभात्। अथ शुक्रस्य क्षरणमार्ग-माह
“द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे वस्तिद्वारस्य चाप्यधः। मूत्रस्रोतपथे शुक्रं पुरुषस्य प्रवर्त्तते”। वृद्धवाग्भटो-ऽप्याह
“सप्तमी शुक्रधरा द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे वस्ति-द्वारस्य चाप्यधोमूत्रमार्गमाश्रिता सकलशरीरव्यापिनीशुक्रं प्रवर्त्तयतीति। सप्तमी कला। अथ शुक्रक्षरण-कारणमाह
“कृत्स्नदेहस्थितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा। स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्त्तते”। स्त्रीसु-रतरूपं व्यायामं कुर्वतः। अन्यच्च
“शुक्रं कामेन का-मिन्या{??}नात् स्पर्शनादपि। शब्दसंश्रवणातु ध्यानात्संयीगाच्च प्रवर्त्तते”। दैत्यगुरोः शुक्रनामकारणं काशीख॰

१७ अ॰ उक्तं यथा
“नन्दिनाऽपहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना” इत्युपक्रमे
“तेन शब्देन महता शुक्रः शम्भूदरे स्थितः। छिद्रा-न्वेषी भ्रमन् सोऽथ विनिकेतो यथानिशम्। सप्त लोकान्[Page5126-b+ 38] सपातालान् रुद्रदेहे विलोकयन्। ब्रह्मनारायणे-न्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा। भुवनानि विचित्राणियुद्धञ्च प्रमथासुरम्। सवर्षाणां शतं कुक्षौ” भवस्य प-रितो भ्रमन्। ततः स ददृशे रन्ध्रं शुचेरन्ध्रं खलोयथा। शाम्भवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः। चस्कन्द च सनामापि ततो देवेन भाषितः। जठरान्नि-र्गते शुक्रे देवोऽपि मुमुदेतराम्। मूयः श्रेयो भवेद्यन्मे न स्थितो जठरे द्विजः। शुक्रवन्निःसृतो यस्मा-त्तस्मात्त्वं भृगुवन्दन। कर्मणानेन शुक्रोऽपि मम पुत्रो-ऽसि गम्यताम्”। शुक्रग्रहस्वरूपादि वृहज्जातके ग्रहयोन्यध्याये उक्तदृश्यम्। तत्कक्षादिमानं खगोलशब्दे

२४

२५ पृ॰ दृश्यम्।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


शुक्र¦ m. (-क्रः)
1. The planet VENUS or its regent, the son of BHRIGU, and preceptor of the Daityas or Titans.
2. A name of fire.
3. The month Jye4sht'ha, (April-May.) n. (-क्रं)
1. Semen virile.
2. The essence of anything.
3. A morbid affection of the iris, change of colour, ulceration, &c. accompanied by imperfect vision. E. शुच् to grieve, &c., Una4di aff. रक्, deriv. irr.

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


शुक्र [śukra], a. [शुच्-रक् नि˚ कुत्वम् Uṇ.2.28] Ved.

Bright, radiant; स पर्यगाच्छुक्रम् Īśop.8; shining.

White, pure; रोचिष्णु जायते शुक्रं तद्रूपगुणमुच्यते Mb.12.232.6.

क्रः The planet Venus.

N. of the preceptor of the Asuras, who, by means of his magical charm, restored to life the demons killed in battle; see कच, देवयानी and ययाति.

The month of Jyeṣṭha; रथस्वन इति ह्येते शुक्र- मासं नयन्त्यमी Bhāg.12.11.35.

N. of Agni or fire.

N. of the plant Chitraka.

क्रम् Semen virile; पुमान् पुंसो$धिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः Ms.3.49;5.63.

The essence of anything.

Male and female energy.

Ved. Water.

Brightness, clearness, light; यथा पुरस्तात् सविता दृश्यते शुक्रमुच्चरन् Mb.5.75.12.

Morbid affection of the iris.

Gold, wealth. -Comp. -अङ्गः a peacock. -कर a. spermatic. (-रः) the marrow of the bones. -कृच्छ्रम् a particular urinary disease. -दोषः defect of semen; impotence. -भुज् f a pea-hen. -भूःm. the marrow of the bones. -मेहः seminal diabetes.-वर्ण a. bright coloured. -वारः, -वासरः Friday. -शिष्यः a demon.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


शुक्र mf( आ)n. (fr. 1. शुच्See. शुक्ल)bright , resplendent RV. AV. VS. Br. MBh.

शुक्र mf( आ)n. clear , pure RV. AV. VS. S3Br.

शुक्र mf( आ)n. light-coloured , white RV. AV. S3a1n3khBr.

शुक्र mf( आ)n. pure , spotless RV. Br.

शुक्र m. N. of अग्निor fire R.

शुक्र m. of a month ( ज्येष्ठ= May-June , personified as the guardian of कुबेर's treasure) MBh. Sus3r.

शुक्र m. the planet Venus or its regent (regarded as the son of भृगुand preceptor of the दैत्यs) MBh. R. etc.

शुक्र m. clear or pure सोमRV.

शुक्र m. (with or scil , ग्रह)a partic. ग्रहor receptacle for सोमVS. S3Br.

शुक्र m. a partic. astrol. योगL.

शुक्र m. a N. of the व्याहृतिs( भूर्, भुवः, स्वर्) MW.

शुक्र m. a kind of plant(= चित्रक) ib.

शुक्र m. N. of a मरुत्वत्Hariv.

शुक्र m. of a son of वसिष्ठVP.

शुक्र m. of the third मनुHariv.

शुक्र m. of one of the seven sages under मनुभौत्यMa1rkP.

शुक्र m. of a son of भवVP.

शुक्र m. of a son of हविर्-धान(See. शुक्ल) VP.

शुक्र m. (with जैनs) of a partic. कल्प(See. )

शुक्र n. brightness , clearness , light RV. Up. MBh. R.

शुक्र n. (also pl. )any clear liquid (as water , सोमetc. ) RV. VS.

शुक्र n. juice , the essence of anything Br. S3rS. (also pl. )

शुक्र n. semen virile , seed of animals (male and female) , sperm RV. etc.

शुक्र n. a morbid affection of the iris (change of colour etc. accompanied by imperfect vision ; See. शुक्ल) Sus3r. S3a1rn3gS.

शुक्र n. a good action L.

शुक्र n. gold , wealth L.

शुक्र n. N. of a सामन्A1rshBr.

शुक्र n. of a Vedic metre RPra1t.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=शुक्र&oldid=336606" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः