विधवा

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


विधवा, स्त्री, (विगतो धवो भर्त्ता यस्याः ।) मृत- भर्त्तृका । तत्पर्य्यायः । विश्वस्ता २ । इत्यमरः ॥ जालिका ३ रण्डा ४ यतिनी ५ यतिः ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १० । ४० । २ । “को वां शयुत्रा विधवेव देवरं मर्यं न योषा कृणुते सधस्थ आ ॥”) तस्याः कर्त्तव्याकर्त्तव्यानि यथा । विष्णुः । “मृतेभर्त्तरि ब्रह्मचर्य्यं तदन्वारोहणं वा इति ।” ब्रह्मचर्य्यं मैथुनवर्ज्जनं ताम्वूलादिवर्ज्जनञ्च । यथा, प्रचेताः । “ताम्बूलाभ्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्ज्जयेत् ॥” अभ्यञ्जनं आयुर्वेदोक्तं पारिभाषिकम् । स्मृतिः । “एकाहारः सदा कार्य्यो न द्वितीयः कदाचन । पर्य्यङ्कशायिनी नारी विधवा पातयेत् पतिम् ॥ गन्धद्रव्यस्य सम्भोगो नैव कार्य्यस्तया पुनः । तर्पणं प्रत्यहं कार्य्यं भर्त्तुः कुशतिलोदकैः ॥” एतत्तु तर्पणं पुत्त्रपौत्त्राद्यभाव इति मदनपारि- जातः ॥ “वैशाखे कार्त्तिके माघे विशेषनियमञ्चरेत् । स्नानं दानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नामग्रहं मुहुः ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ * ॥ अपि च । “ब्राह्मणी पतिहीना या भवेन्निष्कामिनी सदा । एकभक्ता दिनान्ते सा हविष्यान्नरता सदा ॥ न घत्ते दिव्यवस्त्रञ्च गन्धद्रव्यं सुतैलकम् । स्रजञ्च चन्दनञ्चैव शङ्खसिन्दूरभूषणम् ॥ त्यक्त्वा मलिनवस्त्रा स्यान्नित्यं नारायणं स्मरेत् । नारायणस्य सेवाञ्च कुरुते नित्यमेव च ॥ तन्नामोच्चारणं शश्वत् कुरुतेऽनन्यभक्तितः । पुत्त्रतुल्यञ्च पुरुषं सदा पश्यति धर्म्मतः ॥ मिष्टान्नं न च भुङ्क्ते सा न कुर्य्याद्बिभवं व्रजम् । एकादश्यां न भोक्तव्यं कृष्णजन्माष्टमीदिने ॥ श्रीरामस्य नवम्याञ्च शिवरात्रौ पवित्रया । अघोरायाञ्च प्रेतायां चन्द्रसूर्य्योपरागयोः ॥ भ्रष्टद्रव्यं परित्याज्यं भुज्यते परमेव च । ताम्बूलं विधवास्त्रीणां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । सन्न्यासिनाञ्च गोमांसं सुरातुल्यं श्रुतौ श्रुतम् ॥ रक्तशाकं मसूरञ्च जम्बीरं पर्णमेव च । वर उच्यते । विधवा विधातृका भवति विधव- नाद्बा विधावनाद्वेति चर्म्मशिरा अपिवा धव इति मनुष्यनाम तद्वियोगाद्विधवा देवरो दीव्यतिकर्म्मा मर्य्यो मनुष्यो मरणधर्म्मा योषा यौतेराकुरुते सहस्थाने इति ॥” इति तद्भाष्ये सायणः ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


विधवा स्त्री।

विधवा

समानार्थक:विश्वस्ता,विधवा

2।6।11।2।3

स्वैरिणी पांसुला च स्यादशिश्वी शिशुना विना। अवीरा निष्पतिसुता विश्वस्ताविधवे समे॥

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


विधवा¦ स्त्री विगतो धवो यस्याः। मृतपतिकायां स्त्रियाम्अमरः। विधवाधर्माश्च शु॰ त॰ उक्ता यथा विष्णुस॰
“मृते भर्तरिब्रह्मचर्य्यं तदन्वारोहणं वा”। ब्रह्मचर्य्यं मैथुनवर्जनंताम्बूलादिवर्जनञ्च यथाह प्रचेताः
“ताम्बूलाभ्यञ्जनं चैवकांस्यपात्रे च भोजनम्। यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवाच विवर्जयेत्”। कभ्यञ्जनमायुर्वेदोक्तम्” रघु॰। का-शीख॰ विस्तरेण

४ अ॰ उक्ता यथा
“अनुयाति न भर्त्तारं यदि दैवात् कदाचन। तथापिशीलं संरक्ष्यं शीलभङ्गात् पतत्यधः। तद्वैगुण्यादपिस्वर्गात् पतिः पतति नान्यथा। तस्याः पिता च माताच भ्रातृवर्गस्तथैव च। पत्यौ मृते च या योषिद्वै-धव्यं पालयेत् क्वचित्। सा पुनः प्राप्य भर्त्तारंस्वर्गभोगान् समश्नुते। विधवाकवरीबन्धो भर्तृबन्धायजायते। शिरसो वपनं तस्मात् कार्य्यं विधवया सदा। एकाहारः सदा कार्य्यो न द्वितीयः कदाचन। त्रिरात्रंपञ्चरात्रं वा पक्षव्रतमथापि वा। मासोपवासं कुर्य्याद्वा चान्द्रायणमथापि वा। कृच्छ्रं पराकं वा कुर्य्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा। यवान्नैर्वा फलाहारैः शाका-हारैः पयोव्रतैः। प्राणयात्रां प्रकुर्वीत यावत् प्राणःस्वयं व्रजेत्। पर्य्यङ्कशायिनी नारी विधवा पातयेत्पतिम्। त{??}द्भूशयनं कार्य्यं पतिसौख्यसमीहया। नैवाङ्गोद्वर्त्तनं कार्य्यं स्त्रिया विधवया क्वचित्। गन्ध-द्रव्यस्य सम्भोगोनैव कार्य्यस्तया पुनः। प्रत्यहं तर्पणंकार्य्यं भर्तुः कुशतिलोदकैः। तत्पितुस्तत्पितुश्चापिनामगोत्रादिपूर्वकम्। विष्णोस्तु पूजनं कार्य्यं पति-सुद्ध्या न चान्यथा। पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरंपरम्। यद् यदिष्टतमं लोके यच्च पत्युः समीहितम्। तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया। वैशाखे कार्त्तिकेमाघे विशेषनियमांश्चरेत्। स्नानं दानं तीर्थयात्रांविष्णोर्नामग्रहं मुहुः। वैशाखे जलकुम्भांश्च कार्त्तिकेवृतदीपकाः। माघे तिलेन्धनोत्सर्गः स्वर्गलोके मही-यते। प्रपा कार्य्या च वैशाखे देवे देया गलन्तिका। उपानद्व्यजनं चापि सूक्ष्मवासांसि चन्दनम्। स-कर्पूरन्तु ताम्बूलं पुष्पदानं तथैव च। जलपात्राण्यने-कानि तथा पुष्पगृहाणि च। पानानि च विचित्राणि[Page4906-b+ 38] द्राक्षारम्भाफलानि च। देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मेप्रीयतामिति। ऊर्जे यवागूमश्नीयाटेकान्नमथ वा पुनः। वृन्ताकं शूरणञ्चैव शूकशिम्बीञ्च वर्जयेत्। कार्त्तिकेवर्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्जयेन्मधु। कार्त्तिके वर्जयेत् कांस्यंकार्त्तिके चापि सन्धितम्। कार्त्तिके मौननियमे घण्टांचारुं प्रदापयेत्। पत्रभोजी कांस्यपात्रं घृतं पूर्णं प्र-यच्छति। भूमिशव्याव्रते देया शय्या श्लक्ष्णा सतूलिका। फलत्यागे फलं देयं रसत्यागे च तद्रसः। धान्यत्यागे चतद्धान्यमथ वा शालयः स्मृताः। धेनुं दद्यात् प्रयत्नेनसालङ्कारां सकाञ्चनाम्। एकतः सर्वदानानि दीप-दानं तथैकतः। कार्त्तिके दीपदानस्य कलां नार्हन्तिषोडशीम्। किञ्चिदभ्युदिते सूर्य्ये माघस्नानं समाचरेत्। यथाशक्त्या च नियमान्माघे स्नानं समाचरेत्। पक्वा-न्नैर्भोजयेद्विप्रान् यतीनपि तपस्विनः।{??}ड्डुकैःफाणितैश्चापि वटकेण्डरिकादिभिः। घृतपक्वंः सम-रिचैः शुचिकर्पूरवासितैः। गर्भे शर्करया पूर्णैर्नेत्रा-नन्दैः सुगन्धिभिः। शुष्केन्धनानां भारांश्च दद्याच्छीताप-नुत्तये। कञ्चुकं तूलगर्भञ्च तूलिकां सूपवीतिकाम्। म-ञ्जिष्ठारूपवासांसि तथा तूलवतीं पटीम्। ऊर्णामयानिवासांसि यतिभ्योऽपि प्रदापयेत्। जातीफललवङ्गैश्चताम्बूलानि वहून्यपि। कम्बलानि च चित्राणि नि-र्वातानि गृहाणि च। मृदुलाः पादरक्षाश्च सुगन्ध्यु-द्वर्त्तनानि च। घृतकम्बलपूजाभिर्महास्नानपुरःसरम्। संस्नाप्य शाम्भवं लिङ्गं पूजयेद् दृढभक्तितः। कृष्णा-गुरुप्रभृतिभिर्गर्भागारे प्रधूपनैः। तूलवर्त्तिप्रदीपैश्च नै-येद्यैर्विविधैस्तथा। भर्तृस्वरूपो भगवान् प्रीयतामितिचोच्चरेत्। एवंविधैश्च विधवा विविधैर्नियमैर्व्रतैः। वै-शाखान् कार्त्तिकान् माघानेवमेवातिवाहयेत्। नाधि-रोहेदनड्वाहं प्राणैः कण्ठगतैरपि। कञ्चुकं न परी-दध्याद्वासो न विकृत वसेत्। अपृष्ट्वातु सुतान् कि-ञ्चिन्न कुर्य्याद् भर्तृतत्परा। एवं चर्य्यापरा नित्यं वि-धवापि शुभा मता। इति धर्मसमायुक्ता विधवापि पति-व्रता। पतिलोकानवाप्नोति न भवेत् क्वापि दुःखिता”। व्रह्मवै॰ ज॰ ख॰

८३ अ॰ अश्चिद्विशेष उक्तो यथा
“ब्राह्मणी पतिहीना या भयेन्निष्क्रामणी सदा। एक-भक्ता दिनान्ते सा हविष्यान्नरता सदा। न धत्ते दिव्य-वस्त्रञ्च गन्धद्रव्यं सु{??}इलकम्। स्नजञ्च चन्दनं चैव शङ्खंसिन्दूरभूषणम्।{??}क्त्वा मलिनवस्त्रा स्यात् नित्यं नारा-[Page4907-a+ 38] यणं स्मरेत्”।
“पुत्रतुल्यञ्च पु{??}षं सदा पश्यति धर्मतः। मिष्टान्न न च भुङ्क्ते मा न कुर्य्याद्विभव व्रजम्। एका-{??} न भोक्तवं कृष्णजन्माष्टमीदि{??}। श्रीरामस्य{??}वम्याञ्च शिवरात्रौ पावित्रया। अधोरायाञ्च प्रेतायांचन्द्रसूर्य्योपरागयोः। भृष्टद्रव्यं परित्याज्यं भुज्यते पर-मेव च। ताम्बूलं विधवास्त्रीणां यतीनां ब्रह्मचारि-चाम्। सन्यासिनां च गोमाससुरातुल्यं श्रुतौ श्रुतम्। रक्तशाकं मसूरञ्च जम्बीरं पर्णमेव च। अलाबूर्वर्तुला-{??}रा वर्जनीया यतेरपि। पर्य्यङ्कशायिनी नारी विधवापातयेत् पतिम्। यानस्यारोहणं कृत्वा विधवा नरकंव्रजेत्। न कुर्य्यात् केशसंस्कार गात्रमस्कारमेव च। कशाषली जटारूपा न क्षौरं तीर्थकं विना। तैलाभ्यङ्गंन कुर्वीत न हि पश्यति दर्पणम्। मुखञ्च परपुंसां चयात्रा नृत्यं महोत्सवम्। नर्त्तकं गायकञ्चैव सुवेशंपुरुषं शुभम्”।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


विधवा¦ f. (-वा) A widow. E. वि privative, धव a husband.

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


विधवा [vidhavā], [विगतो धवो यस्याः सा] A widow; सा नारी विधवा जाता गृहे रोदिति तत्पतिः Subhāṣ. -Comp. -आवेदनम् marrying a widow. -गामिन् m. one who has sexual intercourse with a widow.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


विधवा f. ( accord. to some fr. वि+ धवSee. 2. धव, p.513) a husbandless woman , widow (also with नारी, योषित्, स्त्रीetc. ) RV. etc.

विधवा f. bereft of a king(a country) R. [ cf. Gk. ? ; Lat. vidua ; Goth. widuwo7 ; Germ. wituwa , witewe , Witwe ; Angl.Sax. wuduwe , widewe ; Eng. widow.]

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=विधवा&oldid=260293" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः