क्षत्र

विकिशब्दकोशः तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


क्षत्रः [kṣatrḥ] त्रम् [tram], त्रम् 1 Dominion, power, supremacy, might.

A man of the Kṣatriya caste, or the Kṣatriya tribe taken collectively; क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रुढः R.2.53;11.69,71; असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा Ś.1.22; Ms.9.322; ब्राह्मणेनैधितं क्षत्रं मन्त्रिमन्त्राभिमन्त्रितम् । जयत्यजितमत्यन्तम् ... Kau. A.1.9.

A man of the warrior class, a soldier; क्षत्रप्रताप U.6.18; martial or heroic valour; 6.16;

Injury, harm (हिंसा); 'क्षत्रं हिंसा तदर्थं जातं क्षत्रजम्' -com. of Nīlakaṇṭha on Mb. 12.189.5; (क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः ।).

त्री A woman of the military caste.

The rank of a member of the military caste.

Wealth.

Water.

The body. -Comp. -अन्तकः an epithet of Paraśurāma.

धर्मः bravery, military heroism; क्षत्रधर्महतः Ms.5.98.

the duties of a Kṣatriya. -पः a governor, satrap; (a word found on coins and inscriptions.) -पतिः the possessor of dominion; क्षत्राणां क्षत्रपतिः Vāj.1.17; (cf. छत्रपति).

बन्धुः a Kṣatriya by caste; Ms.2.38.

a mere Kṣatriya, a vile or wretched Kṣatriya; (as a term of abuse); cf. ब्रह्मबन्धु; Bhāg.4.28.48.-विद्या, -वेदः the science of the warrior class (क्षत्रिय); धनुर्वेद; अध्येमि क्षत्रविद्याम् Ch. Up.7.1.2; क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्म- वेदविदामपि Rām.1.65.23.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


क्षत्र n. (1. क्षि? ; g. अर्धर्चा-दि) sg. and pl. dominion , supremacy , power , might (whether human or supernatural , especially applied to the power of वरुण-मित्रand इन्द्र) RV. AV. VS. S3Br. ii

क्षत्र n. xi

क्षत्र n. sg. and pl. government , governing body RV. AV. VS. x , 17 TBr. ii

क्षत्र n. the military or reigning order (the members of which in the earliest times , as represented by the Vedic hymns , were generally called राजन्य, not क्षत्रिय; afterwards , when the difference between ब्रह्मन्and क्षत्रor the priestly and civil authorities became more distinct , applied to the second or reigning or military caste) VS. AV. TS. etc.

क्षत्र n. a member of the military or second order or caste , warrior Mn. MBh. etc. (fancifully derived fr. क्षतात् त्रfr. त्रैi.e. " a preserver from injury " Ragh. ii , 53 )

क्षत्र n. the rank of a member of the reigning or military order , authority of the second caste AitBr. viii , 5 S3Br. xiii , 1 , 5 , 2 BhP. iii , ix

क्षत्र n. wealth Naigh. ii , 10

क्षत्र n. water , i , 12

क्षत्र n. the body L.

क्षत्र n. Tabernaemontana coronaria( v.l. छत्त्र) L.

Purana index[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


(I)--a son of अनमीत्र. M. ४५. २५.
(II) फलकम्:F1:  वा. ९९. २६८.फलकम्:/F--its dharma; फलकम्:F2:  Ib. ९९. २२७.फलकम्:/F originated with the sons of काम्या and Priyavrata; फलकम्:F3:  Br. II. ११. ३४; वा. २६. ३५; २८. १९; ३२. ४६; ९३. 7.फलकम्:/F powerful householders were appointed for the protection of the world and they were क्षत्रियस्; duties of; to serve in an army, to be king and to take part in war; फलकम्:F4:  Br. II. 7. १५४; १६१-66.फलकम्:/F to protect the people and engage in righteous wars. फलकम्:F5:  Vi. VI. 7. 3.फलकम्:/F [page१-486+ २६]

Vedic Index of Names and Subjects[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


1. Kṣatra, in the general sense of ‘dominion,’ ‘rule,’ ‘power,’ as exercised by gods and men, occurs frequently from the Rigveda[१] onwards. The word is also found in the concrete sense of ‘rulers’ in the Rigveda[२] and later;[३] but in no case does it in the Rigveda certainly[४] mean what it regularly denotes in the later Saṃhitās,[५] the ruling class as opposed to the priests (Brahman), the subject people (Viś, Vaiśya), and the servile class (Śūdra). See also Kṣatriya. A Kṣatra-pati is several times mentioned[६] as an equivalent of ‘king.’

2. Kṣatra seems to be the name of a man mentioned with others, including Manasa, Yajata, and Avatsāra, in one quite obscure passage of the Rigveda.[७]

  1. i. 24, 11;
    136, 1. 3;
    iv. 17. 1;
    v. 62, 6, etc.;
    Av. iii. 5, 2;
    v. 18, 4, etc. So kṣatra-śrī, Rv. i. 25, 5;
    vi. 26. 8;
    kṣatra-bhṛt, ‘bringers of lordship.’ Taittirīya Saṃhitā, ii. 4, 7, 2;
    Taittirīya Brāhmaṇa, ii. 4, 6, 12;
    7, 6, 3;
    Vājasaneyi Saṃhitā, xxvii. 7, etc.
  2. Singular: i. 157, 2;
    viii. 35, 17.
  3. Plural: Av. iv. 22, 2;
    Vājasaneyi Saṃhitā, x. 17;
    Taittirīya Brāhmaṇa, ii. 7, 6, 3.
  4. See Roth, St. Petersburg Dictionary, s.v., and Varṇa.
  5. Av. ii. 15, 4: ix. 7, 9;
    xii. 5, 8;
    xv. 10, 5, etc.;
    Taittirīya Saṃhitā, i. 6, 1, 2;
    ii. 2, 11, 2, etc.;
    Vājasaneyi Saṃhitā, v. 27;
    xiv. 24;
    xviii. 38, etc. See other citations under Varṇa.
  6. Taittirīya Saṃhitā, i. 8, 14, 2;
    Vājasaneyi Saṃhitā, x. 17;
    Taittirīya Brāhmaṇa, i. 7, 8, 5;
    Satapatha Brāhmaṇa, v. 4, 2, 2.
  7. v. 44, 10. Cf. Ludwig. Translation of the Rigveda, 3, 138.
"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=क्षत्र&oldid=497851" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः