ग्राम

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


ग्रामः, पुं, (ग्रस् + “ग्रसेरात् ।” उणां । १ । १४२ । इति मन् धातोराकारान्तादेशश्च ।) विप्रादि- वर्णप्राया प्राकारपरिखादिरहिता बहुजन- वसतिः । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । संवसथः २ । इत्यमरः । २ । ३ । १९ ॥ हट्टादिशून्यवसतिः । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, मार्कण्डेयपुराणे । “तथा शूद्रजनप्राया सुसमृद्धकृषीबला । क्षेत्रोपयोगभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिका ॥” (तथा च मनुः । १० । ५४ । “अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद्भिन्नभाजने । रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च ॥”) शब्दादिपूर्ब्बकश्चेत् समूहार्थः । इति विश्वः ॥ यथा शब्दग्रामः भूतग्रामः गुणग्रामः । इत्यादि ॥ (यथा, मनुः । २ । २१५ । “बलवानिन्द्रियग्रामो विद्बांसमपि कर्षति ॥” शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ११३ । “गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्म्मवसनो हरिः ॥”) स्वरभेदः । यथा, -- “षड्जमध्यमगान्धारास्त्रयो ग्रामा मता इह । षडजग्रामो भवेदत्र मध्यमग्राम एव च । सुरलोके च गान्धारो ग्रामः प्रचरति स्वयम् ॥” इदानीं षड्जग्रामस्य मूर्च्छनाः क्रियन्ते । मूर्च्छना प्रस्तार इत्यर्थः । ष ऋ ग म प ध निश्च । इति षड्जस्य । म-पौ ध-नी ष ऋ च गः । इति मध्यमस्य । ऋ-गौ म-पौ ध नी षोऽन्ते । इति गान्धारस्य मूर्च्छनाः । ष ऋ ग म प ध निश्च । नि-षौ ऋ-ग-म-पाश्च धः । ध नि ष ऋ ग म पोऽन्ते । प-धौ नि-षौ ऋ-गौ त्त मः । म-पौ ध-नी च ष ऋ ग । ग म प ध नि षश्च ऋः । ऋ-गौ म-पौ ध-नी गोऽन्ते । मूर्च्छनाः सप्त षड्जाः ॥ “आदि द्वित्रिचतुःपञ्चषट्सप्तस्वपि समे मता । मध्यमो मो यदा तेषु मध्यमग्राममूर्च्छना ॥ आदौ गकारो यत्रास्ति गान्धारग्राममूर्च्छना ॥” तत्र षड्जग्रामप्रस्तारस्यायं क्रमः । “षड्जान्निषधान्तं नेर्धान्तं धात् पान्तमिष्यत । पान्मान्तं मध्यमाद्गान्तं गादृषभान्तमिष्यते ॥ ऋषभात् षान्तमित्याहुः षड्जग्रामस्य मूर्च्छनाः । मध्यमग्रामजास्त्वेवं मूर्च्छनाः परिकीर्त्तिताः ॥ मकारादिक्रमेणैव गकारान्तास्तु ता मताः । तारो मन्द्रश्च आवश्च इति ग्रामनिरूपणाः ॥ षड्जग्राममूर्च्छनायाः सप्त कोष्ठानि । ब्रह्मविष्णुशिवैरुक्तास्त्रयो ग्रामा मनोहराः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


ग्राम पुं।

ग्रामः

समानार्थक:संवसथ,ग्राम,खेटक

2।2।19।2।2

क्षिप्ते मुखं निःसरणं संनिवेशो निकर्षणम्. समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम्.।

अवयव : ग्राममध्यमार्गः,सीमा

स्वामी : ग्रामाधिपः

 : गोपग्रामः, भिल्लग्रामः

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, अचलनिर्जीवः, स्थानम्, मानवनिर्मितिः

ग्राम पुं।

ग्रामशब्दादिः

समानार्थक:ग्राम

3।3।141।1।1

शब्दादिपूर्वो वृन्देऽपि ग्रामः क्रान्तौ च विक्रमः। स्तोमः स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे जिह्मास्तु कुटिलेऽलसे॥

पदार्थ-विभागः : समूहः

ग्राम पुं।

समूहः

समानार्थक:समूह,निवह,व्यूह,सन्दोह,विसर,व्रज,स्तोम,ओघ,निकर,व्रात,वार,सङ्घात,सञ्चय,समुदाय,समुदय,समवाय,चय,गण,संहति,वृन्द,निकुरम्ब,कदम्बक,पेटक,वार्धक,पूग,ग्राम,सन्नय,संस्त्याय,जाल,पटल,राशि

3।3।141।1।1

शब्दादिपूर्वो वृन्देऽपि ग्रामः क्रान्तौ च विक्रमः। स्तोमः स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे जिह्मास्तु कुटिलेऽलसे॥

 : रात्रिसमूहः, पद्मसङ्घातः, अब्जादीनाम्_समूहः, क्रय्यवस्तुशालापङ्क्तिः, पङ्क्तिः, वनसमूहः, तृणसमूहः, नडसमूहः, सजातीयैः_प्राणिभिरप्राणिभिर्वा_समूहः, जन्तुसमूहः, सजातीयसमूहः, सजातीयतिरश्चां_समूहः, पशुसङ्घः, पशुभिन्नसङ्घः, एकधर्मवतां_समूहः, धान्यादिराशिः, कपोतगणः, शुकगणः, मयूरगणः, तित्तिरिगणः, गणिकासमूहः, गर्भिणीसमूहः, युवतीसमूहः, बन्धूनां_समूहः, वृद्धसमूहः, केशवृन्दम्, राजसमूहः, क्षत्रियसमूहः, हस्तिवृन्दम्, गजमुखादिस्थबिन्दुसमूहः, गजशृङ्खला, निर्बलहस्त्यश्वसमूहः, अश्वसमूहः, रथसमूहः, धृतकवचगणः, हस्तिसङ्घः, वृषभसङ्घः, गोसमूहः, वत्ससमूहः, धेनुसमूहः, उष्ट्रसमूहः, मेषसमूहः, अजसमूहः, सजातीयशिल्पिसङ्घः, औपगवानां_समूहः, अपूपानां_समूहः, शष्कुलीनां_समूहः, माणवानां_समूहः, सहायानां_समूहः, हलानां_समूहः, ब्राह्मणानां_समूहः, वाडवानां_समूहः, पर्शुकानां_समूहः, पृष्ठानां_समूहः, खलानां_समूहः, ग्रामाणां_समूहः, जनानां_समूहः, धूमानां_समूहः, पाशानां_समूहः, गलानां_समूहः, सहस्राणां_समूहः, कारीषाणां_समूहः, चर्मणां_समूहः, अथर्वणां_समूहः, मेघपङ्क्तिः, सङ्घातः, समूहः

पदार्थ-विभागः : समूहः, द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्येतरः, जन्तुः

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


ग्राम¦ पु॰ ग्रस--मन् आदन्तादेशः।
“विप्राश्च विप्रभृत्याश्च यत्रचेव वसन्ति हि। स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणां वासएव वा इति”
“तथा शूद्रजनप्रायाः सुसमृद्धकृषी-वलाः। क्षेत्रोपयोगभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिका” इति-चोक्तलजणे विप्रादीनां

१ बासस्थाने,
“धनुः शत परि-णाहोग्रामात् क्षेत्रान्तरं भवेत्” याज्ञ॰।
“ग्रामेष्वा-त्मविसृष्टेषु” रघुः।
“त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थेकुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्य-जेत्” हितोप॰
“यथा कुटुम्बिनः सर्व्वेप्येकीभूताभवन्ति हि। तथा स्वराणां सन्दोहो ग्राम इत्यभिधी-यते” इत्युक्ते

२ स्वरसंघभेदे,
“षड्जग्रामो भवेदादौमव्यमग्रामएव च। गान्धारग्राम इत्येतत् ग्रामत्रय-मुदाहृतम्”
“नन्द्यावर्त्तोऽथ जीमूतः सुभदो ग्रामका-स्त्रयः। षडजमध्यमगान्धरास्त्रयाणां जन्महेतवः” मल्लिनाथधृतवाक्यम् तेषाञ्च सप्तस्वरविशेषयोगात् एकविं-शतिमूर्च्छनाहेतुत्वं यथोक्तं तत्रैव
“क्रमात् खराणांसप्तानामारोहश्चावरोहणम्। सा मूर्च्छनोच्यते ग्रामस्थाएताः सप्त सप्त च”।
“ग्रामत्रयेऽपि प्रत्येकं सप्त सप्त मू-र्च्छनाइत्येकविंशतिमूर्च्छना भवन्तीति” मल्लि॰। अधिकंसंगीतदामोदरे दृश्यम्।
“स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूर्च्छनाम्” माघः। किञ्चिच्छब्दपूर्वकसः

३ तदर्थसंघाते च यथा शब्दग्रामःअर्थग्राम इत्यादि।
“शब्दाकरकरग्रामः” कविकल्पद्रुमः।

४ जनपदे च
“यस्याश्वासः प्रदिशि यस्य गावो यस्यग्रामा यस्य विश्वे रथासः” ऋ॰

१ ।

१२ ।

७ ।
“ग्रसन्तेऽत्रग्रामाजनपदाः” भा॰। स्वार्थे क तेष्बर्थे
“दीयन्तांग्रामकाः कचित्” भा॰ उद्यो॰

१४

६६ श्लो॰। स्वल्पार्थेटी ततः स्वार्थे क ग्रामटिका स्वल्पग्रामे स्त्री
“स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः” सा॰ द॰।

५ गामवासि कषकादिजने

६ ग्रामसहशे संहते ग्रामस्ये-दमण्।

७ तत्सम्बन्धिनि

८ ग्राम्यधर्म्म च।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


ग्राम¦ m. (-मः)
1. A village, a hamlet, an inhabited and unfortified place in the midst of fields and meadow land, where men of the servile class mostly reside, and where agriculture thrives.
2. A scale in music.
3. (In composition,) A multitude. E. गम् to go, affix घञ्, and deriv. irr. or ग्रस् to eat, Unadi affix मन् and आच् substituted for the radical final. ग्रस-मन् आदन्तादेशः |

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


ग्रामः [grāmḥ], [ग्रस्-मन् आदन्तादेशः]

A village, hamlet; पत्तने विद्यमाने$पि ग्रामे रत्नपरीक्षा M.1; त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ H.1.129; R.1.44; Me.3.

A race, community; कथा ग्रामं न पृच्छसि Rv.1.146.1.

A multitude, collection (of anything); e. g. गुणग्राम, इन्द्रियग्राम; Bg.8.19;9.8. शस्त्रास्त्र- ग्रामकोविदः Bm.1.611,613.

A gamut, scale in music; स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूर्च्छनाम् Śi.1.1. -Comp. -अक्षपटलिकः a village archioist; Hch.7.23. -अधिकृतः, -अधिपः, -अधिपतिः, -अध्यक्षः, -ईशः, -ईश्वरः superintendent, head, chief of a village; ग्रामाधिपस्य तरुणीमहं भार्यां सदा भजे Ks.64.115; Ms.7.115. -अन्तः the border of a village, space near a village; Ms.4.116;11.78. -अन्तरम् another village. -अन्तिकम् the neighbourhood of a village.-अन्तीय a. situated in the neighbourhood of a village; Ms.8.24. -यम् space near a village. -आचारः a village custom. -आधानम् hunting. -उपाध्यायः the village priest.

कण्टकः 'the village-pest', one who is a source of trouble to the village.

a tale-bearer.-काम a.

one wishing to take possession of a village.

fond of living in villages. -कायस्थ a village scribe.-कुक्कुटः a domestic cock; Ms.5.12,19.

कुमारः one beautiful in a village.

a village-boy.

कूटः the noblest man in a village.

a Śūdra. -गृह्य a. being outside a village. -गृह्यकः a village-carpenter.-गोदुहः the herdsman of a village. -घातः plundering a village; Ms.9.274. -घोषिन् a. sounding among men or armies (as a drum); प्रवेदकृद् बहुधा ग्रामघोषी Av. 5.2.9. -m. an epithet of Indra. -चर्या sexual intercourse; (स्त्रीसंभोग). -चैत्यः a sacred fig-tree of a village; नीडारम्भैर्गृहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः Me.23. -ज, -जात a.

village-born, rustic.

grown in cultivated ground; Ms.6.16. -जालम् a number of villages, a district.

णीः the leader or chief of a village or community; तयोर्युद्धं समभवद्रक्षोग्रामणिमुख्ययोः Mb.7.19.3.

a leader or chief in general.

a barber.

an epithet of Viṣṇu.

a libidinous man.

a yakṣa; उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः Mb.12.11.48. (-f.)

a whore, harlot.

the indigo plant. ˚पुत्रः a bastard, the son of a harlot. -तक्षः a village-carpenter; P.V.4.95.-देवता the tutelary deity of a village. -द्रुमः a sacred tree in a village.

धर्मः the observances or customs of a village.

sexual intercourse. -धान्यम् a cultivated grain (like rice); ग्रामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः Mb.12.36.48. See ग्राम्यधान्यम्.

पालः the guardian of a village.

army for the protection of a village. -पुरुषः the chief of a village. -प्रेष्यः the messenger or servant of a community or village.

मद्गुरिका a riot, fray, village tumult.

N. of a fish (or a plant) -मुखम् a market. -मृगः a dog. -याजकः, -याजिन् m.

'the village priest,' a priest who conducts the religious ceremonies for all classes and is consequently considered as a degraded Brāhmaṇa; Ms.4.25.

the attendant of an idol. -युद्धम् a riot, fray.-लुण्ठनम् plundering a village. -वासः (ग्रामेवासः also)

residence in a village. -विशेषः a variety of scales in music; स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूर्च्छना Śi.-वृद्धः an old villager; प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् Me.3. -षण्डः an impotent man (क्लीब). -संकरः the common sewer or drain of a village. -संघः a villagecorporation. -सिंहः a dog; व्यमुञ्चन्विविधा वाचो ग्रामसिंहास्त- तस्ततः Bhāg.3.17.1. -स्थः a.

a covillager. -हासकः a sister's husband.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


ग्राम m. an inhabited place , village , hamlet RV. i , x AV. VS. etc.

ग्राम m. the collective inhabitants of a place , community , race RV. x , 146 , 1 AV. etc.

ग्राम m. any number of men associated together , multitude , troop ( esp. of soldiers) RV. i , iii , x AV. iv , 7 , 5 S3Br. vi , xii

ग्राम m. the old women of a family Pa1rGr2. i , 9 , 3 Sch.

ग्राम m. ifc. (See. Pa1n2. 6-2 , 84 )a multitude , class , collection or number (in general)See. इन्द्रिय-, गुण-, भूत-, etc.

ग्राम m. a number of tones , scale , gamut Pan5cat. v , 43 Ma1rkP. xxiii , 52

ग्राम m. = इन्द्रिय-Jain.

ग्राम m. pl. inhabitants , people RV. ii , 12 , 7 ; x , 127 , 5

ग्राम n. a village R. ii , 57 , 4 Hcat. i , 7 , 721/722

ग्राम n. ([ cf. अरिष्ट-, महा-, शूर-, सं-; cf. Hib. gramaisg , " the mob " ; gramasgar , " a flock. "])

Purana index[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


(I)--a village; outside the खेट; between the village and खेट is (1/2) yojana; the limits of boundary are two क्रोशस् and of क्षेत्र (fields) four धनुस्; the roads of twenty धनुस् leading to twenty directions and also roads to ग्रामस् and roads on the limits, १० धनुस्; also राजपथ; four धनुस् for branch streets; two धनुस् between the houses. Br. II. 7. ९४ and १०५; वा. 8. १००; ६२. १७१; ७८. ५७; ८७. २८; ९४. ४०; ९८. ११९; १०६. ७३-75; Vi. 2. १३; ३६. 6.
(II)--as a present to learned men, as distinct from towns at the time of पृथु. ग्राम behind the forest and the forest behind the ग्राम explained by ययाति to अष्टक; reference to ascetics and sages who, as residents of village should not use forest produce, and as residents of forests should not use village produce; deserted during the time of anarchy. ^1 Br. II. ३४. ३९; ३६. १९७; III. 7. ३०८; M. १४३. 3; २४६. ४५. ^2 M. १०. ३२; ४०. 9-१३; ४१. 2; ४७. २५७.
"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=ग्राम&oldid=429209" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः