आर्य

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्


यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


आर्य पुं।

मान्यः

समानार्थक:आर्य,मारिष

1।7।14।2।4

अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः। अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः॥

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः

आर्य पुं।

कुलीनः

समानार्थक:महाकुल,कुलीन,आर्य,सभ्य,सज्जन,साधु

2।7।3।1।3

महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः। ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये॥

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


आर्य [ārya], a. [ऋ-ण्यत्]

Āryan, an inhabitant of आर्यावर्त, N. of the race migrated into India in Vedic times.

Worthy of an Ārya.

Worthy, venerable, respectable, honourable, noble, high; यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः Ś.1.22; R.2.33; so आर्यवेषः respectable dress; oft. used in theatrical language as an honorific adjective and a respectful mode of address; आर्यचाणक्यः, आर्या अरुन्धती &c.; आर्य revered or honoured Sir; आर्ये revered or honoured lady. The following rules are laid down for the use of आर्य in addressing persons: (1) वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परम् । (2) वयस्येत्युत्तमैर्वाच्यो मध्यैरार्येति चाग्रजः । (3) (वक्तव्यो) अमात्य आर्येति चेतरैः । (4) स्वेच्छया नामभिर्विप्रैर्विप्र आर्येति चेतरैः । S. D.431.

Noble, fine, excellent.

र्यः N. of the Hindu and Iranian people, as distinguished from अनार्य, दस्यु and दास; विजानीह्यार्यान्ये च दस्यवः Rv.1.51.8.

A man who is faithful to the religion and laws of his country; कर्तव्यमाचरन् कार्यमकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य इति स्मृतः ॥

N. of the first three castes (as opp. to शूद्र).

respectable or honourable man, esteemed person; वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया Mb.; परमार्यः परमां कृपां बभार Bu. Ch.5.6.

A man of noble birth.

A man of noble character.

A master, owner.

A preceptor; वैमानि- कार्यसमभूमा Viś. Guṇā.124; Mu.3.33.

A friend.

A Vaiśya.

A father-in-law (as in आर्यपुत्र).

A Buddha.

(With the Buddhists) A man who has thought on the four chief principles of Buddhism and lives according to them.

A son of Manu Sāvarṇa.

र्या N. of Pārvatī.

A mother-in-law.

A respectable woman; यत्रार्या रुदती भीता पाण़्डवानिदमब्रवीत् Mb.3.12.87.

N. of a metre; राजानमुद्दिश्य आर्यामिमां पपाठ K. ˚गीतिः f. A variety of the Āry&amacr metre, see Appendix.

That which comes from truth; आराद् याता तत्त्वेभ्य इति आर्या.

र्यम् Virtue, sacredness; नहि दुष्टा- त्मनामार्यमावसत्यालये चिरम् Rām.3.5.12.

Discrimination (विवेक); कोपमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः Rām.4.31.6.-Comp. -अष्टशतम् title of a work of Ārya Bhaṭṭa consisting of eight hundred verses. -आगमः The approaching an Ārya woman sexually; अन्त्यस्यार्यागमे वधः Y.2.294. -आवर्तः [आर्यां आवर्तन्ते अत्र] 'abode of the noble or excellent (Āryas)'; particularly N. of the tract extending from the eastern to the western ocean, and bounded on the north and south by the Himālaya and Vindhya respectively; cf. Ms..2.22; आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योः (हिमवद्विन्ध्ययोः) आर्यावर्तं विदुर्बुधाः ॥; also 1.34. -गृह्य a. [आर्यस्य गृह्यः पक्षः]

to be respected by the noble.

a friend of the noble, readily accessible to honourable men; तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुः R.2.33.

respectable, right, decorous.-जुष्ट a. liked by or agreeable to noble ones. -देशः a country inhabited by the Āryas.

पुत्रः son of an honourable man.

the son of a spiritual preceptor.

honorific designation of the son of the elder brother; of a husband by his wife; or of a prince by his general &c.

the son of the father-in-law, i. e. a husband (occurring in every drama; mostly in the vocative case in the last two senses). -प्राय a.

inhabited by the Āryas.

a bounding with respectable people; Ms.7.69.-बलः N. of a Bodhisattva. -भट्टः N. of a renowned astronomer, the inventor of Algebra among the Hindus; he flourished before the 5th century of the Christian era. Hence his work is called आर्यभटीय. -भावः honourable character or behaviour. -मतिः One having a noble intellect; संक्षिप्तमार्यमतिना Sāṅ. K.71. -मार्गः the path or course of the respectable, a respectable way. -मिश्रa. respectable, worthy, distinguished. (-श्रः) a gentleman, a man of consequence; (pl.)

worthy or respectable men, an assembly of honourable men; आर्य- मिश्रान् विज्ञापयामि V.1.

your reverence or honour (a respectful address); नन्वार्यमिश्रैः प्रथममेव आज्ञप्तम् Ś.1; आर्य- मिश्राः प्रमाणम् M.1. -युवन् m. an Āryan youth. -रूप a. having only the form of an Āryan, a hypocrite, impostor; आर्यरूपमिवानार्यं कर्मभिः स्वैर्विभावयेत् Ms.1.57.-लिङ्गिन् m. an impostor; Ms.9.26. -वाक् a. speaking the Aryan language; म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः Ms.1.45. -वृत्त a. virtuous, good, pious; Ms.9. 253; R.14.55. (-त्तम्) the conduct of an Āryan or nobleman; Ms.4.175. -वेश a. well-clothed, having a respectable dress, fine. -व्रत a. observing the laws and ordinances of the Āryans or noblemen. (-तम्) the duty of an Aryan. -शील a. Having an honest character. -श्वेतः a noble or honourable man. -संघः the whole body of the Āryans, especially Buddhists; it is also the name of a renowned philosopher (founder of the school of Yogāchāras). -सत्यम् a noble or sublime truth; (there are four such truths forming the chief principles of Buddhism. In Pāli they are called चत्तारि अरियसच्चानि. They are, (1) life is suffering, (2) Desire of life is the cause of suffering, (3) Extinction of that desire is the cessation of suffering, (4) The eightfold path leads to that extinction). -सिद्धान्तः N. of a work of आर्यभट्ट. -स्त्री An Āryan woman, or a woman of the first three castes. -हलम् ind. forcibly. -हृद्य a. liked by the noble.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


आर्य m. (fr. अर्य, ऋ) , a respectable or honourable or faithful man , an inhabitant of आर्यावर्त

आर्य m. one who is faithful to the religion of his country

आर्य m. N. of the race which immigrated from Central Asia into आर्यावर्त(opposed to अन्-आर्य, दस्यु, दास)

आर्य m. in later times N. of the first three castes (opposed to शूद्र) RV. AV. VS. MBh. Ya1jn5. Pan5cat. etc.

आर्य m. a man highly esteemed , a respectable , honourable man Pan5cat. S3ak. etc.

आर्य m. a master , an owner L.

आर्य m. a friend L.

आर्य m. a वैश्यL.

आर्य m. Buddha

आर्य m. (with Buddhists [ पालिअय्यो, or अरियो])a man who has thought on the four chief truths of Buddhism(See. next col. ) and lives accordingly , a Buddhist priest

आर्य m. a son of मनुसावर्णHariv.

आर्य mf( आand आरी)n. Aryan , favourable to the Aryan people RV. etc.

आर्य mf( आand आरी)n. behaving like an Aryan , worthy of one , honourable , respectable , noble R. Mn. S3ak. etc.

आर्य mf( आand आरी)n. of a good family

आर्य mf( आand आरी)n. excellent

आर्य mf( आand आरी)n. wise

आर्य mf( आand आरी)n. suitable

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=आर्य&oldid=219090" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः