नक्षत्र

Wiktionary तः
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणम्, अन्वेषणम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नक्षत्रम्, क्ली, (नक्षति शोभां गच्छति स्थानात् स्थानान्तरं गच्छति वा । नक्ष गतौ + “अमि- “जन्माधाने निधनभे प्रत्यरौ च विपत्करे । यदि व्याधिः समुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा ॥ कृत्तिकासु यदा व्याधिर्नृणाञ्च प्रतिपद्यते । नवरात्रं भवेत् पीडा त्रिरात्रं रोहिणीषु च ॥ मृगशीर्षे पञ्चरात्रमार्द्रायां मुच्यतेऽसुभिः ॥ पुनर्व्वसौ तथा पुष्ये सप्तरात्रं विधीयते । नवरात्रं तथाश्लेषे मासमेकं मघासु च ॥ द्बौ मासौ पूर्ब्बफल्गुन्यामुत्तरासु त्रिपञ्चकम् । हस्तेषु सप्तमे मोक्षश्चित्रायामर्द्धमासकम् ॥ मासद्बयं तथा स्वात्यां विशाखे दिनविंशतिम् । मैत्रे चैव दशाहानि ज्येष्ठायामर्द्धमासकम् ॥ मूले न जायते मोक्षः पूर्ब्बाषाढे त्रिपञ्चकम् । उत्तरा दिनविंशत्या श्रवणे द्वौ च मासकौ ॥ धनिष्ठायामर्द्धमासं वारुण्याञ्च दशाहकम् । न च भाद्रपदे मोक्ष उत्तरासु त्रिपञ्चकम् ॥ रेवत्यां दिनविंशत्या चाहोरात्रं तथाश्विनी । प्राणैर्व्विमुच्यते नित्यं भरण्यां नात्र संशयः ॥ कौशिकेन सदादिष्टा नक्षत्रव्याधिसम्भवाः । नक्षत्रे प्रतिकर्त्तव्यं नक्षत्रपथजानता ॥” नक्षत्रचतुर्भागबोधकानि चत्वारि नामाद्यक्ष- राणि यथा । अ इ उ ए ३ । ओ व वि वु ४ । वे वो क कि ५ । कु घ ङ छ ६ । के को ह हि ७ । हु हे हो ड ८ । डि डु डे डो ९ । म मि मु मे १० । मो ट टि टु ११ । टे टो प पि १२ । पु ष ण ठ १३ । पे पो र रि १४ । रु रे रो त १५ । ति तु ते तो १६ । न नि नु ने १७ । नो य यि यु १८ । ये यो भ भि १९ । भु ध फ ढ २० । भे भो ज जि २१ । जु जे जो ख । ० अभिजित् । खि खु खे खो २२ । ग गि गु गे २३ । गो श शि शु २४ । शे शो द दि २५ । दु थ झ ञ २६ । दे दो च चि २७ । चु चे चो ल १ । लि लु ले लो २ । ऋ ऌ युक्त- श्चाकारयुक्तेन ज्ञेयः । ह्नस्वेन दीर्घो ज्ञेयः । तालव्यशकारेण दन्त्यसकारो ज्ञेयः ।” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥

अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नक्षत्र नपुं।

नक्षत्रम्

समानार्थक:नक्षत्र,ऋक्ष,भ,तारा,तारका,उडु,धिष्ण्य,ज्योतिस्

1।3।21।1।1

नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्. दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी॥

 : ध्रुवः, अश्विनीत्यादि-नक्षत्राणाम्_संज्ञा, अश्विनी-नक्षत्रम्, विशाखा-नक्षत्रम्, पुष्य-नक्षत्रम्, धनिष्ठा-नक्षत्रम्, पूर्वभाद्रपदा-नक्षत्रम्, उत्तरभाद्रपदा-नक्षत्रम्, मृगशिरा-नक्षत्रम्, मृगशीर्षनक्षत्रशिरोदेशस्थाः_पञ्चस्वल्पतारकाः, नक्षत्रनाम, नक्षत्रम्, मूलानक्षत्रम्, भभेदः

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, तेजः, नक्षत्रम्

वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नक्षत्र¦ न॰ नक्ष--अत्रन् न क्षीयते क्षरते वा--बा॰ नि॰ नभ्राडि-त्यादि॰ निपा॰ नञः प्रभृतिभावः। अश्विन्यादिषु सप्तविंश-तितारासु नक्षत्राभिमानिदेवताश्च अश्विन्यादयः दक्षसुताःचन्द्रकलत्राणि च तत्कथा कालिकापु॰

२० अ॰ कालिकापु॰शब्दे

२०

१४ पृ॰ दृश्यम्। ताश्च
“अश्विनी भरणीचैव कृत्तिका रोहिणी तथा। मृगशीर्षा तथैवाद्रांतथा चैव पुनर्वसुः। पुष्याऽश्लेषामधा पूर्वफल्गुन्यु-त्तरफल्गुनी। हस्ताचित्रास्वातयश्च विशाखा अनुरा-धिका। ज्येष्ठा मूला तथा पूर्वोत्तराघाढे ततःपरम्। श्रवणा च धनिष्ठा च तथा शतभिषाह्वया। पूर्वोत्तरेभाद्रपदे रेवती च ससंज्ञकाः” ज्यो॰ उक्तानि अधिक-मृक्षशब्दे पृ॰ दृश्यम्।

२ मुक्तामयहारभेदे स च नक्ष-त्रसंख्यया सप्तविंशत्यारचितः।
“नक्षत्रमालामरणमिवमदनद्विपस्य” कादम्ब॰। नक्षत्रं च

२१

६०

० कलात्मकस्यराशिचक्रस्य अष्टशतकलात्मकम्
“भभोगोऽष्टशतीलिप्ता” सू॰ सि॰ उक्तेः युक्तञ्चैतत्

२१

६०

० कलात्मकस्यतस्य

२७ विंशत्या भागे

८०

० शतान्येन कला लभ्यन्वे। तेषां योगतारास्वरूपादिकमश्लेषाशब्दे

४९

७ पृ॰ उक्तम्विक्षेपादयश्च खगोलशब्दे

२४

२४ ।

२५ पृ॰ उक्ताः। तेषां प्रयोगे लिङ्गमेदश्च यथा
“हस्तास्वातिश्रवणा[Page3929-a+ 38] अक्लीवे मृगशिरा न पुंसि स्यात्। पुंसि पुनर्वसुपुष्यौमूलन्त्वस्त्रियां शेषाः स्त्रियां बोध्याः” इदं प्रायिकम्।

शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नक्षत्र¦ n. (-त्र)
1. A star in general.
2. An asterism in the moon's path or lunar mansion, of which twenty-eight, distinct in name, figure, and number of stars, are enumerated; the Poura4nic and popular enumeration of those constellations is twenty-seven; Abhijit, the twenty-eighth, being considered as formed of portions of the two contiguous asterisms, and not distinct from them
2. A pearl. E. नक्ष् to go, Una4di, affix अत्रन् or क्षद Sautra root, to injure, or क्षर् to drop, or क्षी to waste or decay, with the negative prefix, and ष्ट्रन् affix; deriv. irr. न क्षीयते क्षरते वा |

Apte[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नक्षत्रम् [nakṣatram], [न क्षरति; cf. Uṇ.3.15 also]

A star in general.

A constellation, an asterism in the moon's path, lunar mansion; नक्षत्राणामहं शशी Bg.1.21. नक्षत्र- ताराग्रहसंकुलापि R.6.22; (they are twenty-seven).

A pearl.

A necklace of 27 pearls. -Comp. -ईशः, -ईश्वरः, -नाथः, -पः, -पतिः, -राजः the moon; R.6.66. -उपजीविन् an astrologer. -कान्तिविस्तारः the white Yāvanāla flower.

चक्रम् the sphere of the fixed stars.

the lunar asterisms taken collectively.-जातम् birth when the moon is in a particular Nakṣatra. -दर्शः an astronomer or astrologer.

नेमिः the moon.

the pole-star.

an epithet of Viṣṇu. (-मिः f.) Revatī, the last asterism. -पथः the starry sky. -पाठकः an astrologer.

पुरुषः (in astr.) the figure of a man's body on the limbs of which are shown the various asterisms. -भोगः the diurnal period of a Nakṣatra; भभोगो$ष्टशती लिप्ता Sūrya-siddhānta.

माला a group of stars.

a necklace of twenty-seven pearls; 'सैव नक्षत्रमाला स्यात् सप्तविंशतिमौक्तिकैः' Ak.; Śi.18.35; नक्षत्रमालाभरणमिव मदनद्विपस्य; K.; Kau. A.2. 11.

the table of the asterisms in the moon's path.

a kind of neck-ornament of elephants; अनङ्गवारण- शिरोनक्षत्रमालायमानेन मेखलादाम्ना K.11. -मालिनी N. of a flowering creeper (Mar. जाई). -योगः the conjunction of the moon with the lunar mansions. -लोकः the starry region, the firmament. -वर्त्मन् n. the sky. -विद्या astronomy or astrology; Ch. Up.7.1.2. -वृष्टिः f. shooting of falling stars. -साधनम् calculation for the fixation of auspicious periods of Nakṣatras. -सूचकः a bad astrologer; तिथ्युत्पत्तिं न जानन्ति ग्रहाणां नैव साधनम् । परवाक्येन वर्तन्ते ते वै नक्षत्रसूचकाः ॥ or अविदित्वैव यः शास्त्रं दैवज्ञत्वं प्रपद्यते । स पङ्क्तिदूषकः पापो ज्ञेयो नक्षत्रसूचकः ॥ Bṛi. S.2.17,18.

Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]

Attention yellow.png

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।


नक्षत्र n. ( m. only RV. vi , 67 , 6 ; prob. fr. नक्ष्See. नक्ष् द्याम्, i , 33 , 14 etc. ) a star or any heavenly body

नक्षत्र n. also applied to the sun

नक्षत्र n. sg. sometimes collectively " the stars " e.g. vii. 86 , 1 RV. etc.

नक्षत्र n. an asterism or constellation through which the moon passes , a lunar mansion AV. etc. etc. (27 , later 28 , viz. श्रविष्ठाor धनिष्ठा, शत-भिषज्, पूर्व-भद्रपदा, उत्तर--bh भद्रपदा, रेवती, अश्विनी, भरणी, कृत्तिका, रोहिणीor ब्राह्मी, मृग-शिरस्or आग्रहायणी, आर्द्रा, पुनर्वसूor यामकौ, पुष्यor सिध्य, आश्लेषा, मघा, पूर्व-फल्गुनी, उत्तर--ph फल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, विशाखाor राधा, अनुराधा, ज्येष्ठ, मूल, पूर्वा-षाढा, -Uttara7sh उत्तराषाढा, अभिजित्, श्रवण; according to VarBr2S. रेवती, उत्तर-फल्गुनी, उत्तर-भाद्रपदाand उत्तराषाढाare called ध्रुवाणि, fixed ; in the वेदp the नक्षत्रs are considered as abodes of the gods or of pious persons after death Sa1y. on RV. i , 50 , 2 ; later as wives of the moon and daughters of दक्षMBh. Hariv. etc. ; according to जैनs the sun , moon , ग्रहs , नक्षत्रs and ताराs form the ज्योतिष्कs)

नक्षत्र n. a pearl L.

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=नक्षत्र&oldid=447464" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः